91 yaşındaki dünyaca ünlü oyuncu Julie Andrews, zihnini canlı tutmak için çoğunlukla çalışmaya ve üretmeye devam ettiğini söylüyor. Andrews’un işaret ettiği bu yaklaşım, yeni bir dizi bilimsel bulguyla destekleniyor: Bilişsel olarak uyarıcı işlerde çalışanların demans riskinin daha düşük olabileceği ortaya kondu.
Zihinsel olarak uyarıcı iş: Demans riskinde yüzde 18 azalma
2021 yılında uluslararası bir ekip, bilişsel olarak zorlayıcı işlerde çalışmanın ilerleyen dönemde demans riskine etkisini inceledi. Birleşik Krallık, Avrupa ve ABD’deki 100 bini aşkın kişiden elde edilen veriler, diğer risk faktörleri hesaba katıldıktan sonra değerlendirildi. Sonuçlara göre, bilişsel olarak uyarıcı işlerde çalışan katılımcılarda demans riski yaklaşık yüzde 18 daha düşüktü.
Çalışmayı destekleyen başka araştırmalar da, yaşamın ilerleyen dönemlerinde zihinsel olarak aktif kalmanın yaşlanan beyin açısından önem taşıyabileceğine işaret ediyor. Örneğin 2023’te yapılan bir incelemede, emeklilikten hemen sonra bilişsel işlevlerde hızlanan bir düşüş görüldüğü bildirildi. Araştırmacılar, bu düşüşün emeklilikten kaynaklandığını kesin olarak söylemese de zamanlamanın dikkat çekici olduğunu vurguluyor. Muhtemel açıklamalardan biri, daha yetenekli kişilerin daha ileri yaşlara kadar çalışmaya devam etmesi ya da zihinsel olarak uyarıcı işlerin beyni daha sağlıklı tutmaya yardımcı olması.
Emeklilik sonrası öğrenme demansa karşı kalkan olabilir
Kaliforniya Üniversitesi Riverside’dan psikolog Rachel Wu, öğrenmenin daha ileri yaşlarda da bilişsel işlevleri güçlendirebileceği sorusu üzerine çalışıyor. Amerikan Psikoloji Derneğiyle yaptığı bir değerlendirmede Wu, yetişkinlerin çocuklar kadar öğrenmeye yönlendirilmediğine dair toplumsal bir beklenti olduğunu belirtti ve “yetişkinlikte öğrenme kesintisinin, yaz tatilinde yaşanan uzun bir geri kayma gibi” olabileceğini düşündüğünü söyledi.
Wu ve ekibi, 2023’te yayımladıkları bir çalışmada, daha yaşlı yetişkinlerin üç ay boyunca İspanyolca, resim çizimi ya da müzik besteleme gibi en az üç yeni beceriyi öğrenmesini sağladı. Deney sonunda katılımcıların bilişsel performansında artış görüldü; hatta bu sonuçların, daha genç bir başka grup ile benzer düzeylere ulaştığı aktarıldı. Çalışma yazarları, çoklu beceri eğitimine dayalı bu yaklaşımın yaşamın daha erken dönemlerinde elde edilenlere benzer geniş bilişsel kazanımlar sağlayabileceğini ileri sürdü.
Dil, okuma ve öğrenme “bilişsel rezerv” fikrini güçlendiriyor
Bilim insanları, bu tür bulguların “bilişsel rezerv” fikrini desteklediğini söylüyor. Bu kavram, kas rezervine benzetilerek açıklanıyor: Yaş ilerledikçe, geçmiş on yıllarda beynin ne kadar çalıştırıldığı, düşüşe karşı ne ölçüde koruma sağlayabileceğini etkileyebilir.
Örneğin 2024’te yayımlanan bir Norveç çalışması, 30’lu, 40’lı, 50’li ve 60’lı yaşlarda bilişsel olarak uyarıcı iş geçmişi olanların 70’li yaşlara geldiklerinde hafif bilişsel bozukluk ve demans riskinin daha düşük olduğunu bildirdi. Ayrıca bu yılın başlarında Neurology’de yayımlanan bir araştırma, ABD’nin Illinois eyaletinde başlangıçta demansı olmayan yaklaşık 2 bin daha yaşlı kişiyi uzun bir süre izledi. Neredeyse sekiz yılın sonunda 551 kişide Alzheimer gelişti. Yaşam boyu okuma, kütüphane ve müze ziyaretleri, yabancı dil öğrenme ya da sözlük kullanma gibi zihinsel faaliyetlerle daha sık meşgul olanların daha iyi bilişsel sonuçlar sergilediği belirtildi.
Bu veriler; yaşam boyu bilişsel zenginleşme puanı yüksek olanlarda Alzheimer riskinin yüzde 38 daha düşük, hafif bilişsel bozukluk riskinin yüzde 36 daha düşük olduğunu ve bilişsel gerilemenin başlamasının yedi yıla kadar gecikebildiğini gösterdi. Sonuçlar ayrıca yaşamın ilerleyen dönemlerinde bilişsel işlevlerin daha yüksek seyrettiğine işaret ediyor.
Julie Andrews’un da, 90’lı yaşlarına rağmen öğrenmeyi sürdürdüğü ve zihnini aktif tutma çabasını dile getirdiği aktarılıyor. Andrews’un, yazma tutkusunu geliştirirken karşılaştığı zorlukları aşmak için de üretime devam ettiğine değiniliyor. Haberde yer alan görüşler, yaşlanmanın kaçınılmaz olduğunu ancak kişinin zihnini ne ölçüde çalıştırdığı konusunda kontrol alanı olabileceğini düşündürüyor.
