Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923 yılında henüz resmî bir 29 Ekim bayramı yoktu. Bir yıl sonra Ankara'da kadınlar ve öğrenciler törenlere katılıyor, İstanbul'un tramvayları bayraklarla süsleniyor, Anadolu'da tiyatro oyunları sahneleniyordu. Dönemin gazetelerinde yer alan ayrıntılar, Cumhuriyet'in ilk doğum gününün nasıl kutlandığını anlatıyor.
Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 2026'da 103. yaşını kutluyor. Bugün okul törenleriyle, meydanlardaki yürüyüşlerle ve akşam düzenlenen fener alaylarıyla tanıdığımız Cumhuriyet Bayramı'nın ilk yıllarında ise henüz yerleşmiş bir kutlama geleneği bulunmuyordu.
1923'te Cumhuriyet'in ilanını sokaklarda karşılayan halk, 1924'te ilk yıl dönümünü kutlamak için yeniden meydanlara çıktı. 1925'te 29 Ekim'in millî bayram kabul edilmesiyle kutlamalar yasal bir statü kazandı.
İlk Cumhuriyet Bayramı'nın hikâyesini ilginç kılan ayrıntılar, törenlerin resmî programından çok dönemin gazetelerinin aktardığı gündelik hayat sahnelerinde saklı. Bir İstanbul vapuruna asılan bayrak, Ankara'daki kız öğrencilerin geçit töreni, Bartın'da sahnelenen bir Molière oyunu... Bütün bunlar, yeni Cumhuriyet'in ilk yıllarında bayramın nasıl yaşandığını gösteriyor.
İlk Cumhuriyet Bayramı ne zaman kutlandı?
29 Ekim 1923 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Cumhuriyet'in ilan edilmesinin ardından Ankara'da 101 pare top atışı yapıldı. Kararın duyulmasıyla başlayan kutlamalar ertesi gün de devam etti.
Ancak 1923'te 29 Ekim henüz resmî bayram değildi. İlk yıl dönümüne günler kala, 26 Ekim 1924'te çıkarılan kararnameyle kutlamalar için resmî bir program oluşturuldu. Böylece 29 Ekim 1924, Cumhuriyet'in devlet tarafından düzenlenen törenlerle kutlandığı ilk yıl dönümü oldu.
19 Nisan 1925'te TBMM'de kabul edilen 628 sayılı kanun ise 29 Ekim'i millî bayram ilan etti.
1924 yılında Cumhuriyet Bayramı nasıl kutlandı?
29 Ekim 1924 Çarşamba sabahı Ankara'nın sokakları bayraklarla donatılmıştı. Belediye binasının önüne tören için süslü bir tak kurulmuştu. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa, öğleden sonra Meclis'te tebrikleri kabul etti.
Törene askerî birliklerin yanı sıra kız ve erkek öğrenciler de katıldı. Akşam olduğunda başkentte fener alayları başladı.
İstanbul'da ise kutlamalar sabahın erken saatlerine uzanıyordu. Tramvaylar, vapurlar ve dükkânlar bayraklarla süslenmişti. Vilayet binasının önünde askerî birlikler ve mızıka hazır bekliyordu.
İstiklal Marşı ve yapılan duanın ardından resmî kabul başladı. Konuklara şeker ve lokum ikram edildi. Sonrasında geçit törenleri şehrin sokaklarına yayıldı.
31 Ekim 1924 tarihli Cumhuriyet, İkdam ve İleri gazetelerine dayanan tarih araştırmaları, yürüyüşlerin Fatih ve Zeyrek'ten Unkapanı üzerinden Beyoğlu'na uzandığını; geçit alaylarının çiçekler ve konfetilerle karşılandığını aktarıyor.
Bugün 29 Ekim ile özdeşleşmiş fener alayları, Cumhuriyet'in ilk yaş kutlamalarında da vardı. O dönemin kutlamaları için meydanlara kurulan düzeneklerden sokakların süslenmesine kadar bütün hazırlıklar, henüz bir yaşındaki Cumhuriyet'in kamusal hayatta kendisine nasıl yer açtığını gösteriyordu.
İlk Cumhuriyet Bayramı'nda kadınlar da törenlere katıldı mı?
1924 kutlamalarına ilişkin kayıtlarda kadınların varlığı açıkça görülüyor.
Tarihçi Prof. Dr. Şaduman Halıcı'nın Hâkimiyet-i Milliye ve Tevhid-i Efkâr'ın 1924 nüshalarına dayanarak aktardığına göre, Ankara'da Mustafa Kemal Paşa'yı tebrik etmeye gelenler arasında kadınlar da bulunuyordu. Resmî geçitte ise kız öğrenciler erkek öğrencilerle birlikte yer alıyordu.
Bu katılımın tarihsel önemi, dönemin siyasal koşulları düşünüldüğünde daha belirginleşiyor. Kadınlar 1924'te henüz milletvekili seçme ve seçilme hakkına sahip değildi. Belediye seçimleri için bu hak 1930'da, milletvekili seçimleri için 1934'te tanınacaktı.
Dolayısıyla ilk bayramlardaki kadın katılımını bugünün eşit yurttaşlık koşullarıyla değerlendirmek mümkün değil. Kadınlar tören alanlarında görünürlük kazanmaya başlarken siyasal haklar bakımından erkeklerle eşit konumda bulunmuyorlardı.
Dönemin gazetelerinin kadınları nasıl anlattığı da ayrıca önemli. Haberlerde devlet adamları ve askerî birlikler isimleriyle öne çıkarken, kadınlar çoğu zaman toplu katılımın bir parçası olarak kaydediliyordu. Bu nedenle arşivde kadınların görünürlüğünü incelerken hem katıldıkları etkinliklere hem de haberlerde kendilerine ne kadar yer ayrıldığına bakmak gerekiyor.
Cumhuriyet Bayramı Anadolu'da nasıl kutlanıyordu?
Başkentteki resmî kabul törenleri ve İstanbul'daki büyük yürüyüşlerin yanı sıra Anadolu şehirlerinde de farklı etkinlikler düzenleniyordu.
Kastamonu'da yayımlanan Açıksöz gazetesi, 30 Ekim 1924'te Sabri Cemil'in Cumhuriyetimiz şiirine yer verdi. İzmir'de Cumhuriyet'in anlamını anlatan konuşmalar yapıldı.
Bartın'da ise kutlamaların kültürel bir boyutu vardı. 1 Kasım 1924 tarihli Bartın gazetesine göre, Bartın Birleşme Yurdu'nun düzenlediği programda müzik ve tiyatro bir araya geldi. Kâzım Karabekir'in yazdığı Hâlâ Bu Mektep oyununun yanı sıra Molière'in Zoraki Doktor eseri de öğrenciler tarafından sahnelendi. Etkinlikten elde edilen gelirin okul ve sporcular arasında paylaştırılması planlanmıştı.
Bartın'daki bu program, ilk Cumhuriyet Bayramı'nın daha az bilinen yönlerinden birini ortaya koyuyor: Yerel topluluklar, bayramı kendi imkânlarıyla düzenledikleri kültürel etkinliklere de taşıyordu.
1923'te gazeteler Cumhuriyet'in ilanını nasıl duyurdu?
Cumhuriyet'in ilanı, dönemin gazetelerinde farklı siyasi yaklaşımlarla karşılandı.
Hâkimiyet-i Milliye ve Anadolu'da Yenigün, Ankara'daki yeni yönetimi destekleyen yayınlarıyla öne çıkıyordu. İstanbul basınında ise Cumhuriyet'in ilan edilme yöntemi ve Meclis'teki karar süreci hakkında eleştiriler de vardı.
30 Ekim 1923 tarihli Tanin gazetesi, yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğunu ve Mustafa Kemal Paşa'nın cumhurbaşkanı seçildiğini duyururken, Tevhid-i Efkâr ilerleyen günlerde kararın alınış biçimine ilişkin itirazlara yer verdi.
Vakit gazetesi de 30 Ekim'de Cumhuriyet'in resmen ilan edildiğini ve ilk başbakanın İsmet Paşa olacağını okuyucularına aktardı.
Gazeteler arasındaki farklılıklar, Cumhuriyet'in ilk yıllarında siyasal tartışmaların sürdüğünü gösteriyor. Meydanlarda kutlamalar yapılırken basında yeni rejimin uygulanma biçimi tartışılıyordu.
1925'te Cumhuriyet Bayramı'nın resmîleşmesi neyi değiştirdi?
1925'te kabul edilen kanunla birlikte Cumhuriyet Bayramı, her yıl düzenlenen ulusal törenlerin parçası hâline geldi.
Kutlamaların genel çerçevesinde resmî kabuller, geçit törenleri, fener alayları ve balolar bulunuyordu. Bayram, Türkiye'nin yurt dışındaki temsilciliklerinde de kutlanmaya başladı.
Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi'nde yayımlanan tarihçi Erol Evcin'in araştırmasına göre, 15 Ekim 1925'te dış temsilciliklere gönderilen yazıda 29 Ekim günü resmî kabul düzenlenmesi ve akşam bir davet verilmesi öngörülüyordu. Türk bayrağı da temsilciliklerde gün doğumundan gün batımına kadar göndere çekilecekti.
1923'te bir siyasi kararın ardından başlayan kutlamalar, birkaç yıl içinde kuralları ve törenleri belirlenmiş bir bayram geleneğine dönüşmüştü.
Cumhuriyet'in ilk yıl dönümlerine bugünden bakıldığında, resmî tarih anlatılarında genellikle geri planda kalan insanların izlerini de görmek mümkün. Gazetelerin kaydettiği kadınlar, öğrenciler, müzisyenler ve sokakları dolduran kalabalıklar, 29 Ekim'in toplumsal tarihinin bir parçası.
İlk Cumhuriyet Bayramları hakkında bugün bildiklerimizin önemli bir bölümü, o günleri haber yapan gazeteler sayesinde korunabildi.
