Gözlerinizi kapatıp kulaklarınızı tıkadığınızda dünya sanki kaybolur; buna rağmen siz kendi içinizde tamamen farkındasınızdır. Bilincin nasıl ortaya çıktığına dair en temel sorulardan biri de, bu “kendilik” hissinin nereden doğduğudur. İsrail’deki Kudüs İbrani Üniversitesi’nden Marshall Devor ile Harvard Tıp Fakültesi’nden Mark Baron, bilincin kökenini beyin kabuğunda aramak yerine çok daha derin ve eski bir bölgede—beyin sapında—olabileceğini ileri süren yeni bir çalışma yayımladı.
Ağrı ayrımı bilincin ipucunu veriyor
Araştırmacılara göre beyin kabuğu, duyuların topladığı bilgilerin büyük bölümünü işler; ancak “bilince ulaşma” ile sadece bilgiyi işleme aynı şey olmayabilir. Bunu özellikle ağrı üzerinden tartıyorlar. Sıcak bir ocakla temas ettiğinizde sinir sisteminiz bunu fark etmeden önce ısıyı algılar ve elinizi geri çekmenizi sağlar. Bu aşama, araştırmacıların nociception (zarar algısı) olarak tanımladığı, nesnel olarak ölçülebilen süreçtir. Ağrıyı hissetmek ise bambaşka bir deneyimdir ve öznel bir yaşantı olarak ortaya çıkar.
Devor ve Baron, işitme, görme ya da koku gibi duyularda beyin kabuğunun belirgin işlem alanları bulunduğunu; ancak ağrı için böyle net bir ayrımın olmamasının, ağrının kökeninin daha temel bir yerle ilişkili olabileceğine işaret ettiğini söylüyor. Ayrıca beyin kabuğuyla ilgili bölgeler uyarıldığında, ışık parlamaları ya da sesler gibi yanılsamalı duyumlar yeniden üretilebiliyor. Fakat bu tür uyarılar çoğu zaman ağrı üretmiyor. Bu da, beyin kabuğunun ağrıyla ilgili bilgi işlemesine rağmen “ağrı deneyiminin” başka bir yerde doğuyor olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.
Beyin sapı: Bilincin daha eski bir dayanağı olabilir
Çalışmanın merkezindeki diğer iddia ise bilincin asıl kaynağının beyin sapı olabileceği. Beyin sapı, omurgalı beyninin evrimsel açıdan en eski bölümlerinden biri olarak tanımlanıyor ve geniş bir omurgalı türü yelpazesinde benzer bir mimari paylaşıyor. Beyin kabuğu ortaya çıkmadan çok önce, beyin sapı benzeri yapılar hayvanların temel işlevlerini düzenlemeye yardım ediyordu.
Bugün beyin sapı; nefes alma, kalp atım hızı ve uyku döngüleri gibi süreçleri düzenlemeye katkı veriyor. Ayrıca beyin sapında oluşabilecek hasar, beyin kabuğu büyük ölçüde sağlam kalsa bile kişinin bilincini kaybetmesine ya da komaya girmesine yol açabiliyor. Geleneksel yorum bu durumu, beyin sapının “bilinci sürdürmeye” yardım ettiğinin kanıtı olarak ele alırken; Devor ve Baron, rolün daha temel olabileceğini savunuyor.
Hasar ve deneyler: Kısmi bilinç mümkün mü?
Araştırmacılar, beyin kabuğu ciddi biçimde hasar görmüş ya da büyük ölçüde bulunmayan durumlara dair bulguları da olasılık olarak değerlendiriyor. Hidranensefali adı verilen ve beynin büyük kısmının yokluğu ile seyreden nadir doğumsal durumlarda, bazı çocukların tanıdık insanlara yanıt verme, tercihler geliştirme ve dünyayla etkileşimde neşeyi ya da acıyı çağrıştıran tepkiler verme gibi davranışlar sergileyebildiği belirtiliyor. Benzer şekilde, hayvanlarda beyin kabuğunun cerrahi olarak çıkarıldığı deneylerde de bazı türlerin şaşırtıcı derecede karmaşık davranışlar gösterebildiği; ağrıya yanıtların duygusal bir bileşene işaret edebileceği ifade ediliyor.
Yine de Devor ve Baron’un vurgusu net: Davranış tek başına birinin gerçekten bilinçli deneyim yaşadığını kanıtlamaz. Buna rağmen, geleneksel olarak bilincin merkezine yerleştirilen ayrıntılı beyin kabuğu mekanizmaları olmadan da en azından ilkel bir farkındalık biçiminin var olabileceği düşüncesini gündeme getiriyor.
Model: Beyin sapı “hissin” temelini oluşturur
Devor ve Baron’a göre bilinçli yaşantı iki parçanın birlikte katkısıyla ortaya çıkıyor. Modelde beyin sapı bilince dair temel “farkında olma” unsurunu sağlarken, beyin kabuğu bu yaşantıyı dolduran bilgileri işliyor. Çalışmada, beyin sapının öngörülen hesaplama işlevinin biyolojik ve nispeten basit bir “ilkel” yapıda olduğu; bunun da beyin kabuğundaki daha karmaşık, bilinç dışı hesaplamalara bir tür öznel “tat” ve “hissetme” eklediği benzetmesi yapılıyor.
Beyin kabuğu, çevreyi yorumlamamıza, belleğe başvurmamıza, olasılıkları hayal etmemize ve kendi düşüncelerimiz üzerine düşünmemize olanak veriyor. Ancak araştırmacılara göre, bu yaşantıları bir “biri” olarak deneyimlediğimize dair asıl duyunun daha derinde, beyin sapı gibi eski bir bölgede doğma ihtimali var.
Çalışma, The Neuroscientist dergisinde yayımlandı. Haber, Rebecca Dyer tarafından olgusal doğrulama süreçlerinden geçirildi ve editörlük de yine Rebecca Dyer tarafından yapıldı.
