Dünya’nın katmanlar halinde korunmuş jeolojik geçmişi, yer yer “kayıp sayfalar” içeriyor. Bu kayıp alanların en bilineni ise yaklaşık 1 milyar yıl gibi dev bir zaman dilimini kapsayan “Büyük Uyumsuzluk”. Bilim insanları, farklı kıtalardaki tortul kayıtların neden bu kadar büyük bir boşlukla kesildiğine dair uzun süredir tartışılan soruya yeni bir açıklama getirdi.
Pazartesi günü yayımlanan ve hakemli Proceedings of the National Academy of Sciences’ta yer alan çalışmada, Büyük Uyumsuzluk’un ortaya çıkışına ilişkin zamanlama ve mekanizma yeniden değerlendirildi. Bulgular, bazı senaryoları zayıflatırken, tektonik süreçlerin rolünü daha görünür hale getiriyor.
500 milyon yıllık tortullar, 1,7 milyar yıllık temel üzerine oturuyor
Büyük Uyumsuzluk, dünyanın birçok yerinde yaklaşık 500 milyon yıllık tortul kayaçların, doğrudan 1,7 milyar yıldan daha yaşlı “temel” kayaların üzerine oturmasıyla beliriyor. Aradaki katmanlar görünmediği için, birkaç milyon yıldan bir milyar yılı aşan zaman aralıkları kayıp olarak kalabiliyor.
Araştırmacılar bu nedenle yapıyı, stratigrafik kayıtlar içindeki en “ikonik” ama aynı zamanda en “gizemli” boşluklardan biri olarak tanımlıyor. Çünkü bu boşluğun nasıl oluştuğu ve hangi süreçlerin baskın olduğu, uzun yıllar boyunca farklı hipotezlerle tartışıldı.
Columbia süperkıtasındaki tektonik süreçler öne çıkıyor
Çin’deki Kuzeybatı Üniversitesi’nden Rong-Ruo Zhan liderliğindeki ekip, Büyük Uyumsuzluk’un büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl önce, antik bir süperkıta olan Columbia’nın oluşumu sırasında gerçekleşen tektonik hareketlerle bağlantılı olabileceğine dair yeni kanıtlar sundu. Çalışma, özellikle Kuzey Çin’deki jeolojik alanlardan elde edilen verilere dayanıyor.
Bu yaklaşım, boşluğun açıklanmasında daha önce sıkça gündeme gelen bir alternatif görüşe de doğrudan meydan okuyor. Çünkü söz konusu alternatif senaryoda Büyük Uyumsuzluk’un, yaklaşık 700-600 milyon yıl önce yaşandığı düşünülen “Kartopu Dünya” evresiyle ilişkili olduğu öne sürülüyordu.
Kartopu Dünya senaryosu zayıflıyor
“Kartopu Dünya” evresi, Dünya’nın büyük bölümünü buzla kapladığı varsayımıyla biliniyor. Bu evrenin, yaklaşık 530 milyon yıl önce karmaşık yaşamın hızla çeşitlendiği Kambriyen patlamasından hemen önce gerçekleştiği de düşünülmüştü. İki olayın birbirini etkilemiş olabileceği fikri, bu nedenle zamanlama üzerinden kurulmuştu.
Ancak yeni çalışmanın sunduğu revize tektonik zaman çizelgesi, bu bağlantıyı sorgulatıyor. Ekip, Kuzey Çin’de kabuksal yükselmeyi sağlayan hareketlerin ağırlıkla antik Neoproterozoyik dönemde gerçekleştiğini belirtiyor.
Zamanlama kıtadan kıtaya değişiyor
Çalışmanın ortak yazarlarından Nicholas Christie-Blick, Kuzey Çin’de orta kabuk kökenli metamorfik ve magmatik kayaların yüzeye çıkmasının büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl aralığında yaşandığını ifade ediyor. Ayrıca bu zamanlamanın bölgeden bölgeye değiştiğini vurguluyor.
Christie-Blick, “Yüzey küresel görünebilir, ancak anlamı bölgeden bölgeye değişir” diyerek, benzer bir “boşluk” görüntüsünün farklı yerlerde farklı etkenlerle şekillenebileceğine dikkat çekiyor. Büyük Uyumsuzluk’un Kuzey Amerika’da da Rodinia süperkıtasının parçalanması ve uzun süreli deniz taşkınları gibi yerel süreçlerle biçimlenebileceğini belirtiyor.
Araştırmada ayrıca Kuzey Çin’de beş farklı noktada kayaların termal geçmişi incelenerek, kabuksal yükselmenin esas olarak antik Neoproterozoyik dönem boyunca yaşanan tektonik hareketlerle gerçekleştiği ortaya konuyor.
Tek bir “sebep” ihtimali zayıf
Bulgular, Büyük Uyumsuzluk’un kökenine dair tek bir nedene indirgeme yaklaşımını da sorgulatıyor. Christie-Blick’e göre bu boşluk, bir milyar yılı aşan geniş bir zaman diliminde yaşanmış pek çok süreci temsil edebilir; bu nedenle tek bir açıklama yakalamak beklenmemeli.
Elbette yeni çalışma önemli bir çerçeve sunsa da, Büyük Uyumsuzluk’un nedenleri ve bölgesel farklılıklarıyla ilgili yanıtlanmamış soruların sürdüğü belirtiliyor. Christie-Blick, Güneybatı Laurentia’nın geç Proterozoyik-Kambriyen tektonik gelişimini odağa alan yeni bir çalışma hazırladıklarını söylerken, ekipten Liang Duan’ın da Çin’de havza tektoniği üzerine çok sayıda araştırma yayımladığına dikkat çekiyor.
Christie-Blick sözlerini, “Yerleşik düşünceyi sorgulamayı seviyoruz; çünkü anlayıştaki ilerlemeler çoğu zaman tam da oradan çıkıyor” diyerek tamamlıyor. Böylece Büyük Uyumsuzluk’un sırlarına yaklaşımın, tartışmayı tamamen bitirmekten ziyade yeni sorular ve yeni veriyle yeniden şekillenmeye devam ettiği görülüyor.