Akıllı telefonlar ergenlerin günlük yaşamının merkezine yerleşmiş durumda. Ancak uzmanlar, özellikle gece saatlerinde “ekrana kayma” alışkanlığının uyku düzenini bozarak zihinsel sağlığı olumsuz etkileyebileceğine dikkat çekiyor. ABD’de yürütülen bir araştırma da okul gecelerinde telefon ekranına uzun süre kilitlenmenin sonuçlarını ortaya koydu.
22.00-06.00 arası ekran alışkanlığı alarm veriyor
“Ergen Beyni Bilişsel Gelişim Çalışması” kapsamında paylaşılan veriler, okul gecelerinde ergenlerin yarısından fazlasının 22.00 ile 06.00 arasında telefon ekranına bağlı kaldığını gösterdi. Bu durumun, gece geç saatlerde sosyal medyada olumsuz içeriklerin kaydırılarak tüketilmesini ifade eden “doomscrolling” alışkanlığıyla birleşince daha riskli hale geldiği belirtildi.
Amerikan Pediatri Akademisi ve Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi, gelişim çağındaki gençlerin her gece kesintisiz 8 ila 10 saat uyuması gerektiğini vurguluyor. Buna karşın gece yarısı ile 04.00 saatleri arasında aktif telefon kullanan gençlerde bilişsel işlevlerin gerilediği ve okul başarısının düştüğü saptandı.
Uyku eksikliği; öğrenme, duygusal denge ve davranışları etkiliyor
Brown Üniversitesi Psikiyatri ve İnsan Davranışı Bölümü’nden Dr. Mary A. Carskadon, yetersiz uykunun gün içinde edinilen bilgilerin hafızaya kaydedilmesini zorlaştırdığını söyledi. Carskadon, uyku yoksunluğu yaşayan ergenlerde daha sinirli, öfkeli, anksiyeteye yatkın ve duygusal kontrol mekanizmalarının zayıfladığını ifade etti.
Ayrıca uzun süreli uyku bozukluklarının depresyon, kendine zarar verme eğilimi ve intihar düşüncelerini tetikleyebileceği uyarısı yapıldı. Uzmanların değerlendirmesi, meselenin sadece “uyuyamamak” değil, aynı zamanda ergenlik dönemindeki zihinsel gelişim üzerinde birikimli etki yaratması yönünde.
Bildirimler ve mavi ışık yeniden uyumayı zorlaştırıyor
Araştırmaya liderlik eden Kaliforniya Üniversitesi’nden Dr. Jason M. Nagata, gençlerin gece saatlerinde zamanlarının önemli bölümünü YouTube, Instagram ve TikTok gibi etkileşimi yüksek platformlarda geçirdiğini aktardı. Gece boyunca gelen mesajlar, bildirimler ve arama seslerinin uykuyu bölerek uyku kalitesini düşürdüğü kaydedildi.
Gençlerin yüzde 20’sinin gece uyandığında refleks olarak telefona baktığı da belirlendi. Ekrandan yayılan mavi ışık ve uyarım düzeyi yüksek içeriklerin, beynin salgıladığı melatonin (uyku hormonu) dengesini bozarak yeniden uykuya dalmayı zorlaştırdığı ifade edildi.
Çözüm aile medyası planında: Ortak disiplin şart
Uzmanlar, dijital bağımlılık ve gece ekran kullanımıyla mücadelenin yalnızca gencin sorumluluğuna bırakılamayacağını söylüyor. Ailelerin kendi ekran sürelerini kısıtlayarak rol model olması gerektiği vurgulanıyor.
Sağlıklı bir uyku hijyeni için önerilen adımlar arasında “Yatak odasına cihaz sokulmaması” yer alıyor. Telefon, tablet ve bilgisayarların uyku alanlarının dışında tutulması gerektiği belirtiliyor. Bir diğer öneri, ev içinde yemek saatleri ve uyku öncesi gibi zaman dilimlerinde cihaz kullanımına ara verilmesi; yani “ekransız bölge ve zaman” uygulanması.
Aile içinde “ortak medya planı” oluşturulması da öneriler arasında. Fiziksel “cihaz kilit kutuları” kurularak telefonların gece boyunca ortak bir alanda toplanması gerektiği aktarılıyor. Son olarak, ekran süresini azaltmak için sosyal ve fiziksel hobilerin teşvik edilmesi isteniyor.