M.S. 79’da Vezüv Yanardağı’nın patlamasıyla kül ve sıcak gaz bulutlarının altında kalan Herculaneum, sadece şehirleri değil, dönemin bilgisini de derinden etkiledi. Ancak yaklaşık 2 bin yıl sonra, kömürleşerek okunamaz hale gelen antik Roma parşömenleri yapay zeka destekli yeni bir yöntemle çözüldü. Scientific American’da yayımlanan habere göre araştırmacılar, yüksek çözünürlüklü X-ışını görüntüleme ve yapay zeka teknolojisini bir araya getirerek metinleri dijital ortamda açmayı başardı.
Yapay zeka ve X-ışınıyla dijital açılım
Çalışmada, Vezüv’ün patlaması sırasında Herculaneum’daki bir villada bulunan yüzlerce papirüs parşömeninin durumu temel alındı. Parşömenler, patlama anındaki 300 derecenin üzerindeki sıcaklık nedeniyle kömürleşti; bu süreç bir yandan tamamen yanmalarını engelledi, diğer yandan da onları son derece kırılgan hale getirdi. Parşömenlerin fiziksel olarak açılmaya çalışılması ise ince kömür tabakaları halinde parçalanmalarına yol açtığı için yazıları okumayı yıllarca imkânsız kıldı.
Yeni yöntem, bu kilit sorunu dijital yoldan aşmayı hedefledi. Araştırmacılar, yapay zeka ile yüksek çözünürlüklü X-ışını görüntüleme teknolojisini bir araya getirerek parşömenlerin içindeki yazıları ilk kez okunur hale getirdi. Metinler, zarar verilmeden dijital olarak çözüldü ve böylece daha önce açılamayan bölümler tek tek ortaya çıkarılabildi.
Okunan parşömenlerin boyutu ve kapsamı
Araştırmacıların tamamen okuyabildiği ilk parşömen yaklaşık 1,5 metre uzunluğunda ve 20 metin sütunundan oluşuyor. Ayrıca başka bir parşömende 70’ten fazla sütunun okunabildiği belirtildi. Bilim insanları, çözülen bu parşömenlerin bugüne kadar dijital olarak açılan en kapsamlı Herculaneum örnekleri olduğunu vurguluyor.
Sonuçlar yalnızca “bazı satırlar” düzeyinde kalmadı; metinlerin belirli bölümleri geniş hacimde çözümlenebildi. Elde edilen veriler, antik çağın yazılı mirasının tamamının kaybolmadığını, doğru teknolojiyle yeniden okunabileceğini gösterdi.
Felsefi eserler yeniden gün yüzünde
Çözülen metinlerin önemli bölümünün, M.Ö. 1’inci yüzyılda yaşayan Epikurosçu filozof Philodemus’a ait olduğu belirlendi. Araştırmacılar, Philodemus’un “Kötülükler Üzerine” (On Vices) adlı eserinin ilk kitabından yaklaşık 70 sütunluk bölümü okumayı başardı. Bunun yanında “Tanrılar Üzerine” (On Gods) adlı çalışmanın sekizinci kitabına ait bölümlerin de ilk kez tespit edildiği bildirildi.
Çalışmada ayrıca başka bir parşömende metnin büyük olasılıkla Stoacı filozof Chrysippos’a ait olduğu değerlendirmesi yer alıyor. Metinde insanın dürtüleri, erdem, bilgelik ve ahlaki yaşam üzerine Stoacı felsefenin temel kavramlarının ele alındığı ifade ediliyor.
Bilim insanları, aynı yöntemle önümüzdeki dönemde okunacak yeni parşömenlerde bugüne kadar tamamen kaybolduğu düşünülen antik eserlerin ortaya çıkabileceğini de belirtiyor.
Kayıp kütüphane umudu: Herculaneum’da bin 800 parşömen
Herculaneum’da şimdiye kadar yaklaşık bin 800 kömürleşmiş papirüs parşömeni bulunduğu, bunların büyük bölümünün ise hâlâ okunmayı beklediği aktarılıyor. Araştırmacılara göre geliştirilen yaklaşım sadece Herculaneum’a özgü değil; yangın, deprem ya da doğal afetlerde zarar gören diğer tarihi belgeler için de kullanılabilir.
Yapay zeka destekli bu teknolojiyle, antik dünyadan günümüze ulaşmayan pek çok felsefe, tarih ve edebiyat eserinin yeniden okunması mümkün olabilir. Böylece klasik tarih, arkeoloji ve felsefe araştırmalarında yeni bir dönem kapısının aralanabileceği düşünülüyor.