Takımın beklediği “en sıcak” anlar, Ay’ın dönüşten sonra kalan kısmı değil; Dünya’ya giriş olacak. Çünkü hız, Dünya’nın çekimine girdikçe artacak ve atmosferdeki sürtünme uzay aracının ısı kalkanını zorlayacak.

Dünya’ya yaklaşırken hız artıyor

Artemis 2, dönüş yolunda saatte 5390 kilometre hızla Dünya’ya yaklaşırken hızın artışı da doğal olarak sürece yansıyor. Astronotların rotası, Dünya’nın atmosferine yaklaşmanın yanı sıra iniş hazırlıklarının da önünü açacak.

Kaynakta belirtildiği gibi, astronotların kırdığı “en uzak mesafe” rekoru da bu yolculuğun dikkat çeken parçalarından biri. Ancak ekibin zorlayıcı bulduğu bölüm, Ay’ın karanlık tarafında iletişim ve benzeri sorunlar değil; asıl sınav Dünya’ya girişte başlıyor.

Ay’ın çevresinde yaklaşık 6 saatlik bir süre boyunca dolaşan mürettebat, uçuşu tamamlayıp yeniden atmosfere “ateş topu” şeklinde giriş için hazırlıklara geçiyor. Bu, hem hız hem de ısınma bakımından görev planının en hassas noktalarından biri.

Atmosfere giriş: 38 bin km/s ve ısı kalkanı testi

Artemis 2 ekibi, Dünya atmosferine girerken saatte yaklaşık 38 bin kilometre hıza ulaşacak. Görevin riskli aşaması olarak tanımlanan bu bölümde, sürtünmeden kaynaklanan yüksek ısı uzay aracının ısı kalkanını doğrudan etkisi altına alacak.

Artemis 2 pilotu Victor Glover, dönüşle ilgili duygularını aktarırken “Aslında 3 Nisan 2023'te bu göreve seçildiğimizden beri atmosfere giriş hakkında düşünüyorum. Atmosferde bir ateş topu içinde yolculuk etmek çok etkileyici olacak.” ifadelerini kullandı.

Öte yandan Artemis 2’nin komutanı Wiseman, mürettebatın görev sırasında aileleriyle iki kez “çok kısa” görüşme yaptığını söyledi. Uçuşun yedinci gününde ise Orion ve mürettebat, Ay’dan dönerken uzaydaki diğer astronotlarla iletişime geçti. Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki Jessica Meir, Jack Hathaway, Chris Williams ve Sophie Adenot ile 15 dakikalık sesli bir görüşme yapıldı.

Artemis ekibi günün geri kalanında dinlenmeye geçerken, Dünya’ya doğru gelişini “düzeltmek” için planlanan ateşleme işlemlerini de gerçekleştirdi. Hazırlıklar kapsamında 15 saniyelik ateşleme gerçekleştirildi.

“Zıplamalı” yeniden giriş senaryosu ve dik açı planı

Artemis 2’nin uçuşunun finali, Glover ve diğer astronotların atmosfere giriş yapmasıyla tamamlanacak. Kaynakta, NASA’nın başlangıçta iki aşamalı bir atmosfere giriş planı düşündüğüne yer veriliyor. Bu yaklaşımda, kısa süreliğine üst atmosfere dalarak “kaldırma kuvveti” oluşturma ve enerjiyi dağıtma hedefleniyordu; ayrıca iniş hassasiyetini artırmak için “atlamalı yeniden giriş” yöntemi planlanmıştı.

Ancak Artemis 1’de ısı kalkanında beklenenden fazla aşınma görülmesi, Artemis 2’de daha dik açılı bir atmosfere giriş denemesi fikrini gündeme getirdi. Böylece yüksek ısı yüküne karşı aracın dayanımı açısından daha kontrollü bir yaklaşım hedefleniyor.

Atmosfere girişte hız açısından da rekor konusu gündemde. Artemis 2’nin bu alanda yeni bir rekor kırması beklenmiyor. Atmosfere en hızlı giriş rekoru, 1969’da Apollo 10 sırasında 39 bin 900 km hızla kırılmıştı ve Apollo kapsülü bu hızla atmosfere girmeye dayanabilmişti.

Isı kalkanı aşınması bazı soru işaretleri oluştursa da NASA, Artemis 2’nin sorunsuz inişinin planlandığını belirtiyor. Plana göre astronotlar TSİ 12 Nisan sabaha karşı 03.00'da ABD’nin Pasifik Okyanusu kıyılarındaki San Diego açıklarına inecek. Astronotları USS John P. Murtha adlı ABD gemisi karşılayacak; geminin karşılama görevi için limandan ayrıldığı ifade edildi.

Bilim verisi ve sonraki Ay görevlerine hazırlık

Artemis 2’nin Ay’a dair gözlemlerinin bilimsel çalışmalara katkı sağlaması bekleniyor. Görev boyunca 6 saatlik yakın uçuşta gerçek zamanlı bilimsel veri akışı sağlanacağı belirtiliyor. Bilim insanları, Artemis 2’yi Güneş Sistemi’nin oluşumuna dair gizemleri çözmede “önemli bir erken adım” olarak görüyor.

Programın Ay’a dönüş çizgisi bununla sınırlı değil. Ardından gelecek Artemis 3’te, NASA’nın daha sonraki görevlerde astronotlarını Ay’a indirmek için kullanmayı planladığı 2 iniş aracı ile Orion kapsülü arasında alçak Dünya yörüngesinde kenetlenme testi yapılacak. Bu testin benzeri, 1969’da Apollo 10 görevinde gerçekleştirilmişti.

2028 hedefi ise Artemis 4 olarak öne çıkıyor. Artemis 4, programın ilk insanlı Ay inişi olmayı hedefliyor ve 1972’deki Apollo 17’den sonra insanlığın Ay’a yeniden dönüşünü simgeleyecek.

Keltepe Çiğdemi, baharın erken dönemlerinde gösterdiği narin görüntüsüyle bölgenin doğa ritmini yansıtan türler arasında gösteriliyor. Etkinlikte, bitkinin ekolojik değeri ve endemik yapısı hakkında bilgilendirmeler yapılırken, neslin korunmasına dair kritik noktalar da katılımcılarla paylaşıldı.

Doğal ortamda fotoğraf ve gözlem

Kartepe zirvesinde, eski adıyla Keltepe olarak bilinen bölgede yer alan Kuzuyayla Tabiat Parkı’nda toplanan katılımcılar, sabahın ilk ışıklarından itibaren alanı gezerek Keltepe Çiğdemi’ni takip etti. Doğaseverler, ince yapısıyla dikkat çeken çiçeği yakından görme şansı yakaladı; türün doğal gelişim sürecini yerinde inceleme imkânı buldu.

Etkinlik kapsamında alanın belirli noktalarında yapılan gözlemlerde, bitkinin hassas dönemleri ve yetişme koşulları da gündeme geldi. Katılımcıların fotoğraflama ve gözlem etkinliği boyunca, çiçeğe zarar vermeden hareket edilmesi gerektiği vurgulandı.

Şubat-Nisan arası erken çiçeklenme

Uzman isimlerin yaptığı bilgilendirmelerde, Keltepe Çiğdemi’nin ekolojik değeri ve endemik yapısı öne çıkarıldı. Bitkinin toprak altındaki yaşam döngüsünden yüzeye çıkış sürecine kadar uzanan hassas gelişiminin, doğanın işleyişini anlamak açısından önemli olduğu anlatıldı.

Kirtepe Çiğdemi olarak da anılan bu endemik türün korunmasının, bölge ekosistemi açısından kritik olduğunun altı çizildi. Nesli kritik tehdit altında olan narin bitkinin, genellikle karların erimeye başladığı dönemde açtığı belirtildi.

Bitkinin çiçeklendiği dönem ise Şubat, Mart ve Nisan ayları olarak ifade edildi. Bu süreçte, yüksek kesimlerde doğanın uyanışına eşlik eden Keltepe Çiğdemi, erken çiçeklenmesiyle dikkat çekiyor.

Doç. Dr. Sırrı Yüzbaşıoğlu tarafından keşfedilerek bilimsel literatüre kazandırılan türün, orman açıklıkları ve alpin çayırlarda görüldüğü bilgisi de katılımcılarla paylaşıldı. Etkinlik, Keltepe Çiğdemi’nin hem bilimsel hem de yerel doğa mirası açısından önemini bir kez daha görünür kıldı.

OpenAI 5 temel prensibi sıraladı

Yeni belgede, yapay zekanın “tüm insanlığa fayda” üretmesi için takip edilecek 5 temel ilke duyuruldu. Bu ilkeler; demokratikleşme, bireysel güçlendirme, evrensel refah, dayanıklılık ve güvenlik ile uyumluluk olarak sıralanıyor. OpenAI’nin yaklaşımında, teknolojinin sadece performansına değil, toplumsal etkilerine de odaklanılması gerektiği görülüyor.

“Yapay zeka”nın, insanların yaşamına nasıl entegre olacağına dair çerçeveyi çizen bu prensipler, şirketin misyonunu da tek bir hedef etrafında topluyor. OpenAI, yapay zekanın faydasını artırmayı amaçlarken, aynı zamanda risklere karşı bir yönlendirme ihtiyacına işaret ediyor.

Yapay genel zeka tanımı ve olası etkiler

Belgede geçen “yapay genel zeka” kavramı, yapay zekanın insan zekası seviyesine yakın ya da onunla eş ölçüde gelişmesi şeklinde tanımlanıyor. Metne göre bu düzeyde sistemler, problemleri insan gibi kavrayabilen, öğrenebilen ve çözebilen çok yönlü bir teknoloji niteliği kazanacak. Böyle bir kapasite artışının, teknolojik etkileri yalnızca teknik alanda bırakmayıp toplumsal dönüşümlere de yansıtması bekleniyor.

OpenAI’nin değerlendirmesinde, yapay genel zeka seviyesine erişildiğinde yaratacağı etkinin “buhar makinesi veya elektriğin çok ötesinde” olabileceği belirtiliyor. Metin ayrıca, bu tür bir sonucun bilim kurguya yakın görünen alanlarda karşılık bulabileceğine dikkat çekiyor. Nitekim belgede, “Sadece bilim kurguda hayal edebildiğimiz şeyler gerçek olabilir” ifadesine yer veriliyor.

Öte yandan OpenAI, bu sonuçların kesin bir garanti olmadığını da altını çiziyor. Yani belgede iyimser bir hedef çerçevesi bulunurken, süreç ve sonuçlar konusunda temkinli bir yaklaşım korunuyor. Şirketin misyon belgesi, hem büyük ölçekli potansiyeli işaret ediyor hem de bu potansiyelin nasıl yönlendirileceğine dair prensipleri öne çıkarıyor.

Sonuç olarak OpenAI’nin yeni misyon belgesi, yapay zekanın gelecekte alabileceği rolü 5 ana ilke üzerinden tarif ediyor. Demokratikleşme ve bireysel güçlendirme gibi başlıklar, teknolojinin erişilebilirliğini ve kullanıcı üzerindeki etkisini merkeze alırken; evrensel refah, dayanıklılık ve güvenlik ile uyumluluk ise toplumsal fayda ve risk yönetimi tarafını güçlendiriyor.

Yaşla birlikte Y kaybı ne kadar yaygın?

Çalışmalar, bazı erkeklerde Y kromozomu kaybının hücresel düzeyde gözlendiğini ortaya koyuyor. Yaklaşık 70 yaşındaki erkeklerin kan hücrelerinde Y kaybı oranı %40 civarında; 93 yaşına gelindiğinde bu oran %57’ye yükseliyor. Daha önce bu durum, “zararsız” bir yaşlanma göstergesi olarak yorumlanıyordu. Ancak güncel genetik kanıtlar, Y kromozomunu bazı hücrelerde kaybetmenin yalnızca bir işaret değil; hücre ölümü ve hastalık süreçlerine katkı sağlayabilecek bir etken olabileceğini düşündürüyor.

Y kromozomu neden önemli ve ne gibi sonuçlar doğurabilir?

Y kromozomu; cinsiyetin belirlenmesi ve sperm işlevleri açısından kritik olduğu bilinen bir kromozom. Bununla birlikte araştırmacılar tarih boyunca onun vücudun başka alanlarındaki rolünü daha sınırlı görmüştü. Oysa Y kromozomu, hücre ölmeden kaybedilebilen 46 kromozomdan tek parça olmasına rağmen, sorun çıkarma ihtimalini tamamen ortadan kaldırmıyor. Örneğin 2022’de yapılan bir çalışma, farelerde kalpteki özel bağışıklık hücrelerinde Y kromozomu bulunmamasının kardiyovasküler işlev bozukluğu ve ölüme yol açtığını bildirdi. Ayrıca klinik çalışmaların derlendiği bulgular, yaşlı erkeklerde Y kaybı görülenlerin daha erken yaşamını yitirme riskinin arttığını ya da kanser geliştirme ihtimalinin yükseldiğini işaret ediyor.

Kanser ve bağışıklık sistemi: Yeni veriler

Y kaybının belirli kanser türleriyle olası ilişkisine dair işaretler de bulunuyor. 2023’te araştırmacılar, yaşlı erkeklerde mesane kanserine yakalanan kişilerin tümörlerinde Y kromozomu bulunmayanların oranının %40’a kadar çıkabildiğini raporladı. Bilim insanlarının bu gözlemden yola çıkarak öne sürdüğü ihtimale göre, Y kromozomu hastalığın gelişiminde rol oynuyor olabilir. Ön bulgular bu fikri destekler nitelikte: 2025’te yapılan bir çalışmada, Y kromozomundan yoksun bağışıklık hücrelerinin kanserli hücreleri hedef alma ve saldırma konusunda daha az etkili olduğu belirtildi. Aynı yıl yayımlanan bir derleme ise Y kromozomu kaybının, erkek bağışıklık sisteminin etkinliğini şekillendirmede önemli olabileceği sonucuna vardı.

“Y kayboluyor mu?” Tartışması: Evrimsel açıklamalar

Y kromozomunun yok olacağına dair öngörüler, bazı genetikçiler arasında konuşuluyor. Metinde, önümüzdeki yaklaşık 5 milyon yıl içinde Y kromozomunun türümüzden tamamen kaybolabileceğini düşünen uzmanlar olduğu belirtiliyor. Ancak evrimsel biyolog Jennifer Hughes, Y üzerinde korunan genlerin vücudun genelinde işlev taşıdığını ve bu nedenle seçilim baskısının bu genlerin kaybolmasına izin vermeyecek kadar güçlü olduğunu savunuyor. Öte yandan evrimsel biyolog Jenny Graves, Hughes’un yaklaşımına kısmen katılsa da önemli genlerin başka kromozomlar tarafından “devralınabileceğini” vurguluyor. Graves’in dikkat çektiği örnekler arasında, spiny rat ve mole vole gibi Y kromozomu artık bulunmayan memelilerde cinsiyet belirlemenin başka bir kromozom üzerinden sürdürülebildiği yer alıyor.

Bugün gelinen noktada insan Y kromozomunun, ata genlerinin yalnızca yaklaşık %3’ünü barındırdığı aktarılıyor. Bilim insanları, geriye kalan kısmın yalnızca erkek sağlığına değil; aynı zamanda türümüzün evrimsel geçmişine ve gelecekteki biyolojik gidişata dair ipuçları taşıyabileceğini düşünüyor.

Tartışmanın odağında, İran’ın ortaya attığı “İsrail bulutlarımızı çalıyor” iddiası yer aldı. Dalfes, bulut tohumlamanın ne olduğunu anlatırken, iddiaların dayandığı mantığın bilimsel açıdan karşılık bulmadığını söyledi. Bu noktada, teknolojinin sınırları ve gerçek kabiliyeti de net biçimde konuşuldu.

Bulut tohumlama nasıl çalışıyor?

Prof. Dr. Nüzhet Dalfes, bulut tohumlamanın “yeni bir icat” olmadığını; onlarca yıldır kullanılan bir yöntem bulunduğunu belirtti. Yöntemin temel şartının, zaten mevcut bir bulut ve yeterli nemin bulunması olduğuna dikkat çekti. Dalfes’e göre ortada gerekli atmosfer koşulları yoksa süreçten bahsetmek mümkün değil.

Konuşmada bulut tohumlama tekniğinin uçaklar aracılığıyla bulutların içine girilerek uygulandığı aktarıldı. Bu aşamada gümüş iyodür, tuz ya da kristal parçacıklar gibi maddeler kullanılıyor. Amaç ise mevcut yağışı artırmak veya dolu oluşumunu azaltmaya yönelik bir etki yaratmak olarak özetlendi.

“Bulut çalma” neden mümkün değil?

İddialarla ilgili en kritik bölümde Dalfes, teknolojinin etkisinin sınırlı olduğunun altını çizdi. “Bir bulutu başka yere yönlendirmek ya da yağmurunu çalmak, insanın üretebileceği bir enerjiyle yapılabilecek bir iş değil” diyerek iddialara mesafe koydu. Programda ayrıca “İsrail bulut çalamaz” ifadesiyle, “yağmurun başka yere taşınması” şeklindeki iddiaların bilimsel temelden uzak olduğu vurgulandı.

Dalfes’in değerlendirmeleri, bulut tohumlamanın bir “kontrol mekanizması” gibi görülmemesi gerektiğine işaret ediyor. İklim koşulları ve atmosfer dinamikleri olmadan sonuç üretmenin mümkün olmadığını anlatan yaklaşım, komplo teorilerini teknolojiyle eşleştirmenin hatalı olacağına dikkat çekti.

İklim krizi ve şehirlerde su riski

Programda iklim krizinin artık gözle görülür bir gerçeklik haline geldiği de konuşuldu. Dalfes, kuraklık, su sorunu ve aşırı hava olaylarının önümüzdeki yıllarda daha belirgin hale geleceğini söyledi. “Bugünün iklimi geçmişten farklı olacak. Büyük şehirlerde su problemi giderek büyüyor ve bu durum daha da ağırlaşabilir” sözleriyle su riskine dikkat çekti.

Uzman isim, yaşanan krizleri yalnızca komplo teorileriyle açıklamanın, doğaya verilen zararın üzerini örtme anlamına gelebileceğini ifade etti. Bu çerçevede, iklim manipülasyonu tartışmalarının bilimsel veriyle sınanması gerektiği mesajı öne çıktı.

Programın son bölümünde ise tarih boyunca insanlar doğa olaylarını açıklamak için “gizli güçler” aradığı hatırlatıldı. Orta Çağ Avrupa’sında yağmur yağdırdığına ya da kuraklığa neden olduğuna inanılan kadınların cadılıkla suçlanarak cezalandırılmasına değinilerek, bilinmeyen doğa olaylarının yüzyıllardır mistik ya da gizli güçlerle yorumlanmaya çalışıldığı vurgulandı.

İklim krizine dair merak edilen soruların, bilimsel gerçekler ışığında ele alınması gerektiği görüşüyle ekranlara gelen Zincirleme Reaksiyon, “bulut çalma” gibi şehir efsanelerine karşı uzman bakışını öne çıkardı.

Yüzde 99’luk bağlantı: Dört risk faktörü

Çalışmada; yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, yüksek kan şekeri ve sigara kullanımı (geçmişte ya da hâlen) başlıca risk faktörleri olarak sıralandı. Araştırma, bu faktörlerin birlikte değerlendirildiğinde uzun vadeli gözlem boyunca meydana gelen tüm kalp-damar olaylarının yüzde 99’undan önce geldiğini rapor etti. Araştırmanın 2025’te yayımlandığı ifade ediliyor.

Riskin daha düşük olduğu kabul edilen 60 yaş altı kadınlarda bile tablo benzer bulundu. Bu grupta kalp krizi ya da inme geçiren kadınların yüzde 95’inden fazlasının, söz konusu risk faktörlerinden en az biriyle ilişkilendirildiği aktarıldı. Ayrıca yüksek tansiyonun, iki ülkede de kalp-damar olaylarıyla en sık bağlantı kurulan risk faktörü olduğu vurgulandı.

En yaygın öncül: Hipertansiyon

ABD ve Güney Kore’de kalp krizi, inme veya kalp yetmezliği yaşayan kişilerin yüzde 93’ten fazlasında olay öncesinde hipertansiyon bulunduğu kaydedildi. Bu nedenle yüksek tansiyonun etkin biçimde yönetilmesinin, uzun vadede ciddi kalp-damar hastalıklarını önlemede kritik olabileceği belirtildi.

Araştırmanın kıdemli yazarlarından ve kardiyolog Philip Greenland, çalışma yayımlandığı dönemde, kalp-damar sonuçlarından önce bir ya da daha fazla “optimize edilmemiş” risk faktörüne maruz kalmanın neredeyse tüm vakalarda görüldüğünün güçlü biçimde ortaya konduğunu söyledi. Hedefin, tedavisi mümkün olan bu değiştirilebilir riskleri kontrol etmek olduğunu; nedensel olmayan ve kolay tedavi edilemeyen etkenleri arayışta rotadan sapmamak gerektiğini ifade etti.

Risk faktörü yok sanılan vakalara itiraz

Greenland ve çalışma ekibinin sonuçları, risk faktörleri olmadan ortaya çıkan “sinsi” kalp-damar olaylarının arttığı yönündeki son iddialarla çeliştiği şeklinde yorumlandı. Ekip, önceki çalışmaların bazı durumlarda tanıları kaçırmış olabileceğini ya da risk düzeylerinin klinik tanı eşiğinin altında kalmış olmasına rağmen fiilen etkili olabilecek ayrıntıları gözden kaçırmış olabileceğini belirtti.

Çalışmaya dahil olmayan Duke Üniversitesi kardiyoloğu Neha Pagidipati ise sonuçların, ciddi ve hayati risk taşıyan sonuçlar doğurmadan önce sağlık risklerini yönetmenin önemini net biçimde gösterdiğini savundu. Pagidipati, daha iyi sonuçlara ulaşmanın mümkün ve gerekli olduğunu söyledi.

Alternatif nedenler de masada: Kadınlarda farklı mekanizmalar

Haber, kalp krizi riskinde başka nedenlerin de rol oynayabileceğine işaret eden yeni çalışmalarla birlikte değerlendiriliyor. 2025 Eylül’de yayımlanan bir araştırmada, ABD’deki Mayo Clinic bilim insanları 65 yaş ve altındaki kişilerde 2003-2018 arasında kayda geçen 1.474 kalp krizi olayını inceledi. Her vaka için tıbbi kayıtlar ve görüntüleme verileri titizlikle gözden geçirilerek birincil neden belirlendi.

İnceleme, geleneksel yaklaşım olan tıkalı damarlar kaynaklı pıhtılaşma (aterotromboz) mekanizmasının kalp krizlerinin önemli bir bölümü için açıklayıcı olduğunu; ancak özellikle kadınlarda aterotromboz dışı nedenlerin dikkat çekici düzeyde bulunduğunu ortaya koydu. Kadınlarda kalp krizlerinin yarısından fazlasında aterotromboz dışı nedenler saptandı. Erkeklerde aterotromboz yüzde 75 payla daha baskındı; kadınlarda ise bu oran yüzde 47’de kaldı.

Kadınlarda tüm kalp krizi olaylarının yüzde 34’ü, oksijen arzı ile talebi arasındaki dengesizlikten kaynaklanan “ikincil miyokard enfarktüsü” olarak tanımlanan durumlara bağlandı. Bu dengesizliğin kansızlık ya da enfeksiyon gibi vücudu zorlayan başka etkenlerle ortaya çıkabildiği belirtildi. Diğer önemli katkı sağlayan unsurlar arasında, damar duvarındaki yırtılmaların kan biriktirmesiyle seyreden kendiliğinden koroner arter diseksiyonları ve vücudun başka bölgelerinden yolculuk eden pıhtılar (emboliler) yer aldı.

Kardiyolog Claire Raphael, araştırmanın kalp krizlerinin nedenleri konusunda özellikle kadınlarda tarihsel olarak daha az fark edilen bir alanı görünür kıldığını söyledi. Raphael, kalp krizinin kök nedeninin yanlış anlaşılmasının daha az etkili tedavilere ya da zarar verici sonuçlara yol açabileceğini; kalp krizinin nedenini anlamanın tedavi kadar önemli olabileceğini ifade etti. Çalışmanın Greenland ve ekibinin araştırması Journal of the American College of Cardiology dergisinde yayımlandı. Bu haberde kaynak olarak ayrıca makalenin Ekim 2025’te yayımlanan önceki versiyonuna da değinildi.

Şiddetli yağış piramidi kullanılmaz hale getirdi

29 Temmuz gecesi, Ihuatzio’da yer alan anıtın çöküşü ani gelişti. Devam eden yağmur baskısı altında piramit gövdede çökerken güney duvarı parçalanarak moloz yığınına dönüştü. Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü’nden (INAH) yapılan açıklamada, yapının daha önce iyi korunmuş bir örnek olduğu; yalnızca bir piramit kısmında doğrudan hasar meydana geldiği belirtildi.

INAH, çöküş sonrası en az altı “basamaklı gövde” unsurunda bozulma bulunduğunu; bunlar arasında dış duvar ile iç kısım ve destek/istinat duvarının da yer aldığını ifade etti. Kurum, olaydan hemen önce yaşanan aşırı hava koşullarını temel neden olarak gösterdi.

Kuraklık sonrası gelen sağanaklar çatlakları büyüttü

INAH’a göre, Temmuz 2024’te Kuzey Yarımküre yazının en yoğun döneminde Meksika’nın geniş bölümünü ağır yağışlar ve gök gürültülü fırtınalar etkiledi. Bu durum, ülkede 30 yıldır görülen en şiddetli kuraklık sonrasında yağışın seyrekleşmesiyle daha da kırılgan bir zemin oluşturdu; bazı göller tamamen kurudu.

Enstitü açıklamasında, daha önce kaydedilen yüksek sıcaklıkların ve ardından gelen kuraklığın yapıda çatlaklara yol açtığı, bu çatlakların da suyun kente ait olmaktan öncesine tarihlenen yapının içine sızmasını kolaylaştırdığı belirtildi. Bu süreçten sonra çöküşün neredeyse kaçınılmaz hale geldiği vurgulandı.

Onarım hedefi: Kültürel mirası gelecek kuşaklara aktarmak

Yetkililer, piramidin ve alanın korunmasına yönelik olarak yapının onarımı için harekete geçilmesini “Meksikalıların kültürel mirarı” doğrultusunda bir öncelik olarak konumlandırdı.

Arkeologların geçmişteki insan davranışını incelemesi beklenir; ancak bu tür olaylarda, günümüzdeki insan faaliyetlerinin etkisi de doğrudan çalışma alanlarını etkiliyor. İnsan kaynaklı iklim değişikliğiyle tetiklenen aşırı hava olaylarının ve deniz seviyesindeki yükselişin, geçmiş uygarlıklara ait önemli alanlar için giderek daha ciddi bir tehdit oluşturduğu kaydediliyor.

Bu çöküşün hemen öncesinde, ABD’de Utah’taki ünlü “Double Arch”ın da su seviyeleri ve erozyonun değişmesiyle çöktüğü aktarılmıştı. Ihuatzio’daki olayın yarattığı tablo, iklimin hızla değiştiği bir dönemde kültürel mirasın korunmasının zorlaştığını yeniden gözler önüne seriyor.

Öte yandan P’urhépecha kabilesine mensup olduğunu söyleyen Tariakuiri Alvarez, Ihuatzio’daki piramidin yıkılmasını atalarının “kötü bir işaret” olarak yorumlayacağını aktardı. Alvarez, yabancı fatihler Meksika’ya gelmeden önce benzer bir durum yaşandığını ve bunun tanrıların hoşnutsuzluğu nedeniyle gerçekleştiğine inanıldığını belirtti.

Ekşisu çevresinde ekşisu, kükürtlü su, tatlı su, sıcak su ve mineralli maden suyu yer alıyor. Dar bir alanda yüzeye çıkan kaynaklar, kimyasal yapılarında değişim yaşanmadan akışlarını sürdürüyor. Uzmanlar, bunun dünya genelinde ender görülen doğal oluşumlardan biri olduğuna dikkat çekiyor.

Beş su kaynağı aynı noktada ayrışıyor

Ekşisu bölgesinde farklı özelliklerdeki suların aynı noktadan çıkıp birbirine karışmaması, yerinde inceleme yapan uzmanlar tarafından “olağanüstü” olarak değerlendiriliyor. Jeoloji Yüksek Mühendisi Selahattin Ayan, küçük bir alanda yan yana dizilmiş beş farklı su kaynağının ayrı karakterini koruduğunu belirtiyor.

Ayan, “Çok küçük bir alanda farklı özelliklere sahip beş ayrı su kaynağı yan yana bulunuyor. Ekşisu, Horhor olarak bilinen kükürtlü su, çinko oranı yüksek ve ayak sağlığına iyi gelen su, tatlı su ve sıcak su birbirine karışmadan yüzeye çıkıyor. 1992 depreminde bile bu sular birleşmedi. Bu gerçekten olağanüstü bir durum” ifadelerini kullandı.

Bu açıklama, yalnızca bugünkü görüntünün değil, geçmişte yaşanan güçlü yer hareketlerine rağmen kaynakların ayrışmış yapısının korunduğunu da ortaya koyuyor. Bölgedeki akışın devam etmesi, oluşumun jeolojik olarak ne kadar istikrarlı bir düzene sahip olduğuna işaret ediyor.

Endemik bitki ve göçmen kuşlar için de önemli

Ekşisu’nun önemi yalnızca jeolojik açıdan değil, biyolojik açıdan da öne çıkıyor. Ayan, sazlık alanların göçmen kuşlar için konaklama imkânı sunduğunu dile getiriyor. Ayrıca bölgede “Erzincan Sütotu” olarak bilinen endemik bir bitki türünün bulunduğunu aktarıyor.

Bu yönüyle Ekşisu, hem doğal zenginliğe hem de korunması gereken yaşam alanlarına işaret eden bir bölge olarak görülüyor. Farklı su karakterlerinin aynı alanda bir arada bulunması, çevredeki ekosistemin dengesi açısından da anlam taşıyor.

Ayan, Ekşisu’nun jeopark ilan edilmesi gerektiğini vurguluyor. Ona göre bu sayede alanın korunması ve Erzincan’ın tanıtımında daha görünür hale gelmesi mümkün olabilir. Ekonomik katkı tarafında ise turizmin güçlenmesiyle birlikte yerel ölçekte faydanın artacağına dikkat çekiliyor.

Ekşisu Mesire Alanı, “aynı noktadan çıkan suların karışmaması” ile sadece merak uyandıran bir doğal görüntü sunmuyor; aynı zamanda korunması ve bilimsel açıdan daha yakından ele alınması gereken bir ekosistem ve jeolojik miras alanı olarak öne çıkıyor.

Şensi’de yüksek verimli donörlerden 6 oğlak

Olay, Çin’in Şensi bölgesinde gerçekleşti. Habere göre, yüksek verimli donör süt keçilerinden “toplu klonlama” yöntemi kullanılarak 6 oğlak elde edildi. Klonlanan hayvanların Saanen cinsinden olması dikkat çekerken, bu cinsin süt verimliliğiyle öne çıktığı ifade ediliyor.

Klonlanan yavruların 4’ünün erkek, 2’sinin ise dişi olduğu bildirildi. Saanen keçilerinden yıllık ortalama 2 bin 800 kilogram süt alınabildiği de kaynakta yer alıyor. Bu veriler, klonlama çalışmasının hedefinin daha yüksek performanslı sürüler oluşturmak olduğunu gösteriyor.

Yağ ve protein değerleri ortalamanın üzerinde

Uzmanlar, klonlama yoluyla elde edilen keçilerin üreme performansının ortalama bir keçinin çok üstünde olduğunu vurguluyor. Süt verimliliklerinin de son derece yüksek olduğu belirtilirken, hayvanların çevresel uyum yeteneklerinin güçlü olduğu kaydediliyor.

Çalışmada ayrıca klonlanan “süper yüksek verimli” keçilerin yağ ve protein içeriği gibi besin değerlerinin, ortalama sürülere kıyasla önemli ölçüde daha yüksek olduğu ifade ediliyor. Bu noktada, sadece daha fazla süt üretiminin değil, süt kalitesinin de iyileştirilmesinin hedeflendiği anlaşılıyor.

Islah yöntemlerine göre avantaj bekleniyor

Haberde, yeni geliştirilen klonlama teknolojisinin geleneksel ıslah yöntemlerine kıyasla zaman kazandırmasının beklendiği aktarılıyor. Kaynağa göre bu teknoloji, 8 ila 10 yıl süren ıslah süreçlerini performans açısından geride bırakacak bir etki oluşturabilir.

“Toplu klonlama” yaklaşımıyla aynı anda birden fazla yavru elde edilmesi, yöntemin pratik tarafını da öne çıkarıyor. Uzmanlar, yüksek performanslı genetik yapıyı daha hızlı şekilde sürüye kazandırma potansiyelinin altını çiziyor.

Şu an için ayrıntılar araştırmaların ilerleyen aşamalarına bağlı olsa da, elde edilen sonuçların süt endüstrisinde verim ve kaliteyi artırma hedefleriyle uyumlu olduğu görülüyor. Çin’deki bu çalışma, klonlamanın tarım ve hayvancılık alanında nasıl bir yol haritası sunabileceğini bir kez daha gündeme taşıdı.

Tam Güneş tutulması, Ay’ın Dünya ile Güneş arasına girerek Güneş’i bazı bölgelerde tamamen kapatmasıyla meydana geliyor. Bu sırada Ay’ın gölgesi Dünya üzerine düşerken, gündüz saatlerinde gökyüzünde sıra dışı bir görüntü ortaya çıkıyor.

Dar hat üzerinde tam tutulma nasıl izlenecek?

Tam tutulmanın görüleceği dar hat yaklaşık 8 bin 300 kilometre boyunca uzanacak. Tutulma, önce Arktik kıyılarından başlayacak; ardından Kuzey Kutbu yakınlarından geçerek Grönland, İzlanda, Portekiz ve kuzey İspanya üzerinden ilerleyecek.

Bu bölgelerde zamanlama farklılık gösteriyor. Grönland’daki gözlemciler tam tutulmayı iki dakikadan biraz fazla izleyebilirken, kuzey İspanya’da karanlık yaklaşık 20 saniye sürecek. Uzmanlar, bu kısa pencereyi kaçırmamak için planlamanın ve özellikle hava durumunun önemine dikkat çekiyor.

Öte yandan Avrupa, Afrika ve Kuzey Amerika’nın geniş kesimlerinde parçalı Güneş tutulması gözlenmesi bekleniyor. Tam tutulma dar hatla sınırlı kalırken, parçalı görünüm daha geniş bir coğrafyada izleyiciyle buluşacak.

Avrupa için özel takvim: 1905’ten bu yana ilk

Bilimsel olduğu kadar takvim açısından da dikkat çeken bu tutulma, Avrupa için özel bir anlam taşıyor. Kaynaklarda yer alan bilgilere göre, İspanya ana karasından görülebilecek ilk tam Güneş tutulması 1905’ten bu yana bir ilk olacak.

Ayrıca bu olay, İspanya’nın 2028’e kadar göreceği üç Güneş tutulmasının ilki olarak öne çıkıyor. Bir sonraki tam Güneş tutulması 2 Ağustos 2027’de gerçekleşecek; güney İspanya, Kuzey Afrika, Suudi Arabistan ve Yemen’de izlenebilecek.

ABD tarafında ise tam tutulma için daha uzun bir bekleyiş bulunuyor. Ülkede bir sonraki tam tutulmanın 2033’te, yalnızca Alaska’dan izlenebileceği belirtiliyor.

Koronayı inceleme ve bilimsel hedefler

Tam Güneş tutulmaları, bilim insanları için özellikle Güneş’in dış atmosferi olan koronayı incelemek açısından önemli bir fırsat yaratıyor. Bu yılki çalışmalarda araştırmacıların, tutulma anını görüntülemek ve Ay’ın gölgesini takip etmek için yüksek irtifa balonları kullanmayı planladığı ifade ediliyor.

Öne çıkan amaçlardan biri ise 1919’da gerçekleştirilen ve Einstein’ın genel görelilik teorisini destekleyen tarihi deneyi yeniden canlandırmak. Bu deney, Güneş’in kütle çekiminin yıldız ışığını nasıl büktüğünü gösteriyordu. Tutulma sırasında yapılacak gözlemlerle benzer bir doğrulama için yeni ölçümler alınması hedefleniyor.

Bilim dünyası ayrıca vatandaşların da sürece katkı sunabileceğini vurguluyor. Tutulma sırasında atmosferde meydana gelebilecek değişimleri ölçmek için gönüllülerin kendi basit cihazlarını oluşturabileceği belirtiliyor. Bu sayede, profesyonel gözlemlere ek olarak daha geniş bir gözlem ağı kurulması planlanıyor.

Özetle 12 Ağustos’taki tam Güneş tutulması; hem dar hat üzerindeki kısa ama etkileyici görüntüsüyle hem de koronayı ve temel fizik hedeflerini test etme fırsatıyla öne çıkıyor. Gözlemciler için asıl belirleyici unsur ise hava koşulları olacak.

500 Hastalık Çalışmada Dikkat Çeken Sonuçlar

Araştırma kapsamında daha önce kemoterapi görmüş ve hastalığı ilerlemeye devam eden yaklaşık 500 pankreas kanseri hastası incelendi. Çalışmada daraxonrasib kullanan hastaların ortalama yaşam süresinin 13,2 aya kadar çıktığı görüldü. Standart kemoterapi alan hastalarda ise bu sürenin 6,7 ay seviyesinde kaldığı belirtildi.

Uzmanlar, pankreas kanserinde bugüne kadar elde edilen en güçlü sonuçlardan biriyle karşı karşıya olunduğunu ifade ediyor.

Kanser Hücrelerini Hedef Alan Yeni Mekanizma

Daraxonrasib, kanser hücrelerinin büyümesini sağlayan RAS genindeki belirli mutasyonları hedefleyen yeni nesil bir tedavi yöntemi olarak geliştirildi.

Araştırma sonuçlarına göre ilacı kullanan hastaların yüzde 31,6'sında tümörlerde belirgin küçülme görülürken, standart tedavi uygulanan grupta bu oran yüzde 11,2 seviyesinde kaldı.

Ayrıca tümör büyümesinin durdurulduğu sürenin de yaklaşık iki katına çıktığı kaydedildi.

Yan Etkiler Daha Yönetilebilir Bulundu

Çalışmada ilacın en sık görülen yan etkileri arasında cilt döküntüsü, ağız yaraları ve ishal yer aldı. Ancak araştırmacılar bu etkilerin büyük bölümünün ilaç tedavileri ve destekleyici uygulamalarla kontrol altına alınabildiğini belirtti.

Deneysel ilacı kullanan hastaların yalnızca yüzde 1,2'si yan etkiler nedeniyle tedaviyi bırakırken, kemoterapi grubunda bu oran yüzde 11,2 olarak kaydedildi.

Uzmanlar Temkinli İyimser

Araştırmayı yürüten bilim insanları sonuçları "önemli bir dönüm noktası" olarak değerlendirirken, ilacın henüz deneysel aşamada olduğunu ve daha geniş hasta gruplarında yapılacak çalışmaların sonuçlarının beklendiğini vurguladı.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) ilacı hızlandırılmış değerlendirme sürecine aldığı belirtilirken, uzmanlar bunun pankreas kanseri tedavisinde yeni bir dönemin başlangıcı olabileceğini ifade ediyor.

Uzayın derinliklerinden gelen ve uzun süredir bilim dünyasında tartışma konusu olan gizemli radyo sinyallerine ilişkin önemli bir sır açığa çıkarıldı. Daha önce “uzaylılardan gelen mesajlar” ihtimaliyle de gündeme gelen bu sinyallerin, yapılan yeni araştırmalar sonucunda doğal bir astronomik süreçten kaynaklandığı belirlendi.

Gizemli sinyaller “uzun periyotlu radyo olayları” çıktı

Bilim insanlarının uzun yıllardır incelediği bu sinyaller, “uzun periyotlu geçici radyo olayları” (Long-Period Radio Transients) olarak adlandırılıyor.

Bu sinyaller; belirli aralıklarla tekrar eden güçlü radyo dalgaları ve X-ışını patlamaları şeklinde gözlemleniyor ve Samanyolu Galaksisi’nin uzak bölgelerinden geliyor gibi görünüyor.

Kaynak bir beyaz cüce sistemi

Araştırmalara göre sinyallerin kaynağı, son derece yoğun ve küçük bir yıldız türü olan “beyaz cüce”.

Bu yıldız, yakınındaki daha büyük bir eş yıldızdan sürekli madde çekiyor. Çekilen bu madde beyaz cücenin etrafında dönerken yoğun ısınma meydana geliyor ve bu süreç güçlü radyo dalgaları ile X-ışınlarının oluşmasına yol açıyor.

Araştırmayı yürüten bilim insanlarından Koffi Rose, ilk kez sinyallerin kaynağını net şekilde tespit ettiklerini belirterek bunun önemli bir kırılma noktası olduğunu ifade etti.

İki yıldızlı sistem tartışmayı bitirdi

İncelenen ASKAP J1745−5051 adlı sistemin, birbirine çok yakın yörüngelerde dönen iki yıldızdan oluştuğu tespit edildi. Bu etkileşim sırasında oluşan manyetik alanlar ve madde transferi, düzenli radyo darbelerinin ortaya çıkmasına neden oluyor.

Daha önce bu sinyallerin yavaş dönen nötron yıldızlarından (pulsarlar) kaynaklandığı düşünülüyordu. Ancak yeni bulgular, bu teorinin bu tür sinyalleri açıklamakta yetersiz kaldığını ortaya koydu.

Yeni keşif daha büyük bir kapı araladı

Bilim insanları, bu keşfin yalnızca tek bir sistem için değil, benzer gizemli radyo sinyallerinin tamamı için açıklayıcı olabileceğini düşünüyor.

Araştırma sonuçlarının Nature Astronomy dergisinde yayımlanmasıyla birlikte, uzaydaki bu tür olaylara dair yeni bir dönemin başladığı ifade ediliyor.

Yapay zeka tartışmasında sert ayrışma

Tartışmanın odağında, yapay zeka şirketlerinden Anthropic CEO’su Dario Amodei’nin “giriş seviyesindeki beyaz yakalı işlerin büyük ölçüde ortadan kalkabileceği” yönündeki açıklamaları yer aldı.

Bu açıklamalara karşı çıkan Acemoğlu, teknoloji liderlerinin bu tür senaryoları abarttığını ve kamuoyunu yanlış yönlendirdiğini ifade etti.

“İşler yok olmuyor, parçalanıyor” görüşü

Acemoğlu’nun yaklaşımına göre yapay zeka, meslekleri tamamen ortadan kaldırmak yerine işlerin içindeki belirli görevleri otomatikleştiriyor.

Bu çerçevede ekonomist, mevcut yapay zeka sistemlerinin toplam iş görevlerinin yalnızca küçük bir bölümünü devralabilecek seviyede olduğunu vurguladı.

LeCun tartışması da gündeme geldi

Tartışmanın bir diğer tarafında ise Yann LeCun yer aldı. LeCun, teknoloji şirketlerinin abartılı iddialarına karşı daha bilimsel ve veri temelli analizlere dikkat edilmesi gerektiğini savunmuştu.

Acemoğlu da bu görüşe destek vererek, iş gücü ekonomisinin teknik kapasite kadar önemli olduğunu belirtti.

Asıl belirleyici teknoloji değil, kullanım biçimi

Acemoğlu’na göre yapay zekanın iş gücü üzerindeki etkisini belirleyen temel unsur teknolojinin gücü değil, şirketlerin bunu nasıl kullandığı.

Eğer sistemler yalnızca maliyet düşürmek için kullanılırsa iş kayıpları artabiliyor; ancak üretkenliği artıracak şekilde entegre edilirse yeni iş alanları da yaratılabiliyor.

“Politika belirleyici olacak” uyarısı

Ünlü ekonomist, olası istihdam risklerinin yönetilmesinde devlet politikalarının kritik rol oynadığını vurguladı. Yeniden eğitim programları, ücret destekleri ve vergi düzenlemelerinin süreci dengeleyebileceğini ifade etti.

Acemoğlu, “kitlesel işsizlik” senaryolarının kaçınılmaz olmadığını, doğru politikalarla kontrol altına alınabileceğini belirtti.

“Şeker sadece kilo aldırmıyor”

Uzm. Dr. Güncü, şekerin vücut üzerindeki etkilerine dikkat çekerek şu ifadeleri kullandı:

“Şeker sadece kilo yapmıyor, insülin direnci ve yağlı karaciğeri tetikliyor.”

Uzmanlara göre, günlük şeker tüketiminin azaltılması, kalori alımı değişmese bile metabolik sağlık üzerinde kısa sürede olumlu sonuçlar verebiliyor.

Şeker kısıtlaması metabolik değerleri iyileştirebilir

Dr. Güncü, yapılan bazı bilimsel çalışmalara da değinerek özellikle çocuklarda uygulanan şeker kısıtlamasının etkilerini örnek gösterdi:

“Obez çocuklarda yapılan bir çalışmalarda, sadece 9 gün boyunca kalori kısıtlanmadan şekerin, özellikle fruktozun azaltılmasıyla trigliserid ve açlık insülin düzeylerinde düşüş gözlendi. Bu durum insülin direncinin azalmasına ve glikoz toleransının düzelmesine katkı sağladı.”

Bu etkilerin kilo kaybı olmadan da görülebilmesinin önemli olduğuna dikkat çekildi.

Karaciğer yağlanmasında şekerin rolü

Uzmanlara göre özellikle fruktoz içeren şekerler karaciğerde yağ üretimini artırarak yağlı karaciğer hastalığını tetikleyebiliyor. Dr. Güncü bu durumu şöyle açıkladı:

“Fruktoz, karaciğerde yağ sentezini artırarak yağlı karaciğer oluşumuna katkıda bulunur. Aynı zamanda insülin direnci üzerinde de doğrudan etkisi vardır.”

“Sadece kalori değil, şeker de azaltılmalı”

Dr. Güncü, metabolik hastalıklarla mücadelede yalnızca kalori kısıtlamasının yeterli olmadığını belirterek, şeker tüketiminin azaltılmasının da tedavide önemli bir rol oynadığını ifade etti.

“Ezber bozan” DNA testi

University College London (UCL) öncülüğünde yürütülen çalışmada, Prosigna adlı gen testi kullanılarak hastalığın tekrarlama riski analiz edildi. Test, 50 farklı genin aktivitesini ölçerek hastaları risk gruplarına ayırdı.

Araştırmacılar, düşük risk grubundaki hastaların büyük kısmının kemoterapi almadan da başarılı şekilde tedavi edilebildiğini belirledi.

Kemoterapi yerine hormon tedavisi

Çalışma sonuçlarına göre, hastaların üçte ikisinden fazlası kemoterapiye ihtiyaç duymadan yalnızca hormon tedavisiyle iyileşme şansı yakalayabiliyor.

Uzmanlar, bu yaklaşımın özellikle kemoterapinin ağır yan etkilerinden kaçınmak açısından önemli bir gelişme olduğunu vurguluyor.

Hayatta kalma oranları benzer çıktı

Araştırmada dikkat çeken bir diğer bulgu ise hayatta kalma oranları oldu. Kemoterapi almayan düşük riskli grupta 5 yıllık sağkalım oranı %93,7 olarak ölçülürken, kemoterapi alan grupta bu oran yüzde 94,9 seviyesinde kaldı.

“Uygulamayı değiştirecek” gelişme

Uzmanlar, bu bulguların klinik uygulamaları değiştirebileceğini belirtiyor. Testin yaygın kullanımıyla her yıl binlerce hastanın kemoterapinin yan etkilerine maruz kalmadan tedavi edilmesi mümkün olabilir.

Çin’in Dünya yörüngesinde kurduğu Tiengong Uzay İstasyonu’na gönderilen yeni taykonot ekibi hedefe ulaştı. Şıncou-23 uzay mekiği, fırlatılmasının ardından yaklaşık 3,5 saatlik yolculuğun sonunda istasyona kenetlenerek mürettebatı güvenli şekilde modüle ulaştırdı.

Şıncou-23 istasyona kenetlendi

Çin İnsanlı Uzay Programı Ajansı (CMSA) tarafından yapılan açıklamaya göre, taykonotlar Cu Yangcu, Cang Cıyüen ve Lai Ka-ying’i taşıyan Şıncou-23 mekiği, Tiengong Uzay İstasyonu’nun çekirdek modülüne başarılı şekilde bağlandı. Mekikten modüle geçen ekip, istasyona giriş yaparak görevine başladı.

Uzay aracı, Çin’in kuzeybatısındaki Ciuçüen Uydu Merkezi’nden Long March 2F roketiyle fırlatılmıştı. Fırlatmadan sonra yaklaşık 3,5 saat süren yolculukla istasyona ulaşan ekip, mevcut taykonotlardan görevi devralacak.

Görev süresi ve yeni deneyler

Yeni taykonot ekibinin yaklaşık 6 ay boyunca istasyonda görev yapması planlanırken, ekip üyelerinden birinin uzun süreli uzay görevlerinin insan sağlığı üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla 1 yıla kadar istasyonda kalabileceği bildirildi. Görev süresince kemik yoğunluğu, kas kaybı ve radyasyon etkileri gibi birçok fizyolojik değişim detaylı olarak incelenecek.

Çin’in “Gök Sarayı” olarak da bilinen Tiengong Uzay İstasyonu, çekirdek modül ve iki laboratuvar modülünden oluşuyor. İstasyon, dönüşümlü taykonot ekipleriyle faaliyet gösterirken, bilimsel araştırmalar kapsamında 100’den fazla deneyin yürütüldüğü bir merkez olarak görev yapıyor.

Küresel iklim krizinin etkileri her geçen gün daha görünür hale gelirken, deniz seviyelerindeki artış da bilim dünyasının en önemli gündemlerinden biri olmayı sürdürüyor. Yeni yayımlanan araştırmalar, okyanus sıcaklıklarının yükselmesi ve buzulların erimesiyle birlikte deniz seviyesindeki yükselişin yalnızca devam etmediğini, aynı zamanda hız kazandığını gösterdi.

Son yıllarda artış hızı iki katına yaklaştı

Science Advances dergisinde yayımlanan araştırmaya göre, küresel deniz seviyesi 1960-2023 yılları arasında yılda ortalama 2 milimetre yükseldi.

Ancak 2005-2023 döneminde bu oran dikkat çekici biçimde arttı ve yıllık yükseliş yaklaşık 4 milimetre seviyesine ulaştı. Bilim insanları, deniz seviyesindeki bu hızlanmanın son yıllarda belirgin hale geldiğini vurguladı.

En büyük neden okyanusların ısınması

Araştırmacılara göre deniz seviyesindeki yükselişin en büyük sebebi, okyanusların giderek ısınması sonucu suyun genleşmesi oldu.

Verilere göre toplam yükselişin yaklaşık yüzde 43’ü ısınan deniz suyunun hacim genişlemesinden kaynaklanırken, dağ buzullarındaki erime yüzde 27 oranında etkili oldu. Kara üzerindeki su depolarındaki değişimlerin ise artışın yaklaşık yüzde 3’ünü oluşturduğu ifade edildi.

Bilim dünyasındaki tartışmalı fark kapanıyor

Araştırmanın dikkat çeken yönlerinden biri de uzun yıllardır tartışılan veri uyumsuzluğuna açıklık getirmesi oldu.

Bilim insanları, gözlemlenen deniz seviyesi yükselişi ile teorik hesaplamalar arasındaki farkı daha gelişmiş uydu verileri, buz tabakası ölçümleri ve kara hareketlerini hesaba katan yeni yöntemlerle büyük ölçüde giderdiklerini belirtti.

NASA verileri de aynı tabloyu işaret etmişti

Daha önce yayımlanan çalışmalar da benzer sonuçlara dikkat çekmişti. NASA tarafından paylaşılan araştırmalarda, özellikle 1990’lardan itibaren deniz seviyesindeki yükselişin hız kazandığı belirtilmişti.

NASA verilerine göre yıllık artış hızı 1990’larda yaklaşık 2,5 milimetre seviyesindeyken ilerleyen yıllarda 3,4 milimetrenin üzerine çıktı. Uzmanlar, özellikle Grönland ve Antarktika’daki buz kaybının bu süreçte kritik rol oynadığına dikkat çekmişti.

Kıyı kentleri için risk büyüyor

Uzmanlara göre deniz seviyesindeki yükseliş artık yalnızca geleceğe dair bir tehdit değil. Özellikle kıyı şehirleri, alçak rakımlı bölgeler ve ada ülkelerinde taşkın riski şimdiden hissedilmeye başlandı.

Tuzlu suyun tarım alanlarına karışması, kıyı altyapılarının zarar görmesi ve yaşam alanlarının daralması gibi sorunların önümüzdeki yıllarda daha da büyüyebileceği belirtiliyor.

Bilim insanları, sera gazı emisyonları bugünden itibaren sabitlense bile okyanusların yavaş ısınma etkisi nedeniyle deniz seviyesinin uzun yıllar yükselmeye devam edeceği görüşünde birleşiyor.

Bu nedenle kıyı kentlerinin taşkın risklerine göre yeniden planlanması ve iklim politikalarının hızlandırılması gerektiği vurgulanıyor.

Megakent İstanbul’da hava kalitesine ilişkin dikkat çeken bir araştırma yayımlandı. İstanbul Teknik Üniversitesi bünyesinde gerçekleştirilen çalışmaya göre kentte hava kirliliği, geçen yılın aynı dönemine kıyasla belirgin şekilde yükseldi. Özellikle bazı ilçelerdeki artış oranı dikkat çekerken, uzmanlar vatandaşlara hava kalitesi verilerini takip etme çağrısı yaptı.

Hava kirliliği yüzde 23 arttı

İTÜ Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Bölümü tarafından yapılan çalışmada, İstanbul’daki hava kalitesi ölçüm istasyonlarından elde edilen veriler incelendi.

Araştırmaya göre nisan ayında partikül madde (PM10) konsantrasyonu ortalaması metreküp başına 34,1 mikrogram olarak ölçüldü. Bu oran, geçen yılın aynı dönemindeki 27,7 mikrogram seviyesine göre yüzde 23’lük artışa işaret etti.

En kirli ilçe Kağıthane oldu

Nisan ayında hava kirliliğinin en yoğun ölçüldüğü bölge metreküp başına 63,76 mikrogram ile Kağıthane oldu.

Kağıthane’yi 54,13 mikrogramla Tuzla ve 53,43 mikrogramla Sultangazi takip etti. Uzmanların belirttiği günlük sınır değer olan 50 mikrogramın bazı istasyonlarda aşılması ise dikkat çekti.

En temiz hava Kumköy’de ölçüldü

Aynı dönemde hava kirliliğinin en düşük seviyede kaydedildiği nokta ise metreküp başına 17,14 mikrogram ile Kumköy istasyonu oldu.

Onu 18,34 mikrogramla Büyükada ve 19,42 mikrogramla Alibeyköy izledi. Kent genelinde 6 istasyonda hava kalitesi iyileşirken, 19 istasyonda ise kötüleşme görüldü.

Sarıyer ve Arnavutköy’de dikkat çeken artış

Çalışmayı değerlendiren Hüseyin Toros, geçen yılın nisan ayına kıyasla hava kalitesinin en fazla kötüleştiği bölgelerin Sarıyer, Arnavutköy ve Kağıthane olduğunu belirtti.

Toros, özellikle araç yoğunluğu, dur-kalk trafiği, sanayi tesisleri ve bazı bölgelerde kullanılan sobaların hava kirliliğini artıran temel nedenler arasında yer aldığını ifade etti.

Uzmandan toplu taşıma ve yeşil alan çağrısı

Hava kalitesinin iyileştirilmesi için toplu taşıma kullanımının artırılması gerektiğini vurgulayan Toros, yeşil alanların çoğaltılmasının da önemli katkı sağlayacağını söyledi.

Uzman isim, vatandaşların hava kalitesi ölçümlerini düzenli takip etmesi ve çevresel farkındalığın artırılması gerektiğine dikkat çekti.

Yeni bir araştırma, iyi bir espresso çekiminin sadece kahvenin kalitesiyle değil, suyun öğütülmüş kahve içinden nasıl geçtiğini belirleyen fiziksel süreçlerle doğrudan ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Bilim insanları, bu akışı açıklamak için matematiksel bir model ve denklem geliştirdi.

Espresso ve “süzülme” fiziği

Espresso, sıcak ve basınçlı suyun sıkıştırılmış kahve yatağından (puck) geçirilmesiyle hazırlanıyor. Burada kritik olan şey, suyun kahve taneleri arasındaki boşluklardan ne kadar dengeli ve ne hızda geçtiği.

Fiziksel olarak bu süreç, yalnızca kahveyle sınırlı değil. Aynı prensipler yer kabuğunda suyun kayalar arasından geçişi ya da volkanlarda gazların hareketi gibi doğa olaylarını açıklamak için de kullanılıyor.

Kahve için geliştirilen model

Almanya’daki Ludwig-Maximilians Üniversitesi’nden yer bilimci Fabian Wadsworth ve ekibi, kahve içinden suyun akışını hesaplayan bir denklem geliştirdi. Çalışma Royal Society Open Science dergisinde yayımlandı.

Araştırmanın temel fikri şu: Kahve yatağının gözenekliliği (permeabilite), suyun akış hızını belirliyor. Yani suyun ne kadar süre kahveyle temas edeceği, doğrudan tat üzerinde etkili.

İyi espressoyu belirleyen iki kritik faktör

Bilim insanlarına göre başarılı bir espresso için iki temel unsur var. İlki, kahve tanelerinin eşit şekilde öğütülmesi ve sıkıştırılması. Eğer bazı bölgeler daha yoğun olursa su o kısımlardan hızlı geçiyor ve tat dengesi bozuluyor.

İkincisi ise akış süresi. Kahve çok sıkı sıkıştırılırsa su daha uzun süre kalıyor ve acı bir tat ortaya çıkıyor; çok gevşek olursa da yeterli aroma ve kafein çözülemiyor.

Matematik ne söylüyor?

Araştırmacılar, kahve yatağının homojen olduğunu varsayarak suyun akış hızını hesaplayan bir model oluşturdu. Bu model, tanecik boyutu gibi fiziksel özelliklerin geçirgenlik üzerinde büyük etkisi olduğunu gösteriyor.

Örneğin tane boyutu iki katına çıktığında, kahvenin geçirgenliği yaklaşık dört kat artıyor. Bu da suyun çok daha hızlı akması anlamına geliyor.

Deneyler ve doğrulama

Ekip, farklı kavrulmuş iki kahve türü üzerinde 22 farklı öğütme ayarında test yaptı. X-ray görüntüleme teknikleriyle suyun kahve içindeki hareketi üç boyutlu olarak analiz edildi ve modelin gerçek verilerle uyumlu olduğu görüldü.

Araştırmaya göre espresso hazırlamak, aslında kontrollü bir “akış fiziği” problemi. Bu model özellikle profesyonel baristalar için daha tutarlı kahve demleme imkânı sunabilir.

Bilim insanlarına göre bu çalışma, farklı alanlarda geliştirilen fiziksel modellerin mutfak gibi günlük yaşam alanlarında da ne kadar etkili olabileceğini gösteriyor.

Dünya genelinde yaygın olarak kullanılan GLP-1 tipi zayıflama iğnelerini bırakan kişilerde görülen kilo geri alımını azaltabilecek yeni bir ilaç geliştirildi. “Orforglipron” adı verilen ağızdan alınan bu hapın, yapılan klinik araştırmalarda kilo kaybının büyük bölümünün korunmasına yardımcı olduğu bildirildi.

İğne yerine ağızdan kullanım

GLP-1 temelli tedaviler (örneğin semaglutid ve tirzepatid içeren ilaçlar), obezite tedavisinde son yılların en etkili yöntemleri arasında gösteriliyordu. Ancak enjeksiyon formunda olmaları, kullanım kolaylığı açısından bazı hastalarda zorluk yaratıyordu.

Yeni geliştirilen orforglipron ise hap formunda olduğu için daha pratik ve potansiyel olarak daha düşük maliyetli bir alternatif olarak değerlendiriliyor.

Araştırma sonuçları umut verici

Nature Medicine’da yayımlanan çalışmada, daha önce kilo verme iğneleriyle ciddi kilo kaybı yaşamış 376 kişi incelendi. Katılımcılar enjeksiyonları bıraktıktan sonra bir yıl boyunca günlük olarak ya orforglipron ya da plasebo aldı.

Sonuçlara göre orforglipron kullanan kişiler, verdikleri kilonun büyük kısmını korurken plasebo grubunda kilo geri alımı daha yüksek oldu.

Nasıl etki ediyor?

İlacın, iştahı azaltan ve tokluk hissini artıran doğal hormonları taklit ederek çalıştığı belirtiliyor. Bu mekanizma, mevcut zayıflama iğneleriyle benzerlik gösteriyor.

Uzmanlar temkinli

Uzmanlar sonuçları “umut verici” bulmakla birlikte, ilacın uzun vadeli etkilerinin henüz net olmadığını vurguluyor. Obezitenin kronik ve tekrar edebilen bir hastalık olduğu, bu nedenle tedavilerin de uzun süreli takip gerektirebileceği ifade ediliyor.

Araştırmada en sık görülen yan etkiler arasında mide bulantısı, kabızlık ve ishal yer aldı. Buna karşın, hapın mevcut enjeksiyon tedavilerine kıyasla daha ekonomik olabileceği değerlendiriliyor.