Eskiden sinema, ışığın fiziksel bir yüzeye bıraktığı izlerle var oluyordu. Bugün ise görüntüler, milyonlarca sayısal verinin algoritmalarla işlenmesiyle karşımıza çıkıyor. İşte bu geçiş, filmlerin neden "farklı" göründüğünü anlamak için kilit nokta.

Film kameraları kusurlu ama canlıydı

Eski filmler, dijital kameralarla değil, ışığa duyarlı kimyasal filmlerle çekiliyordu. Bu filmlerin yüzeyinde, ışıkla tepki veren çok küçük kristaller vardı. Işık her kareye biraz farklı çarptığı için görüntüde hafif bir titreşim ve doku oluşurdu. Buna "film greni" denirdi.

Bu gren bir hata değildi. Aksine görüntüye canlılık ve derinlik katıyordu. Dijital görüntülerde ise her şey düzenli piksellerden oluşur. Bu düzen, görüntüyü daha net ama aynı zamanda daha "soğuk" ve yapay gösterebilir.

Eskiden ışık bir zorunluluktu, şimdi bir seçenek

Film kameraları ışığa pek duyarlı değildi. Bu yüzden setler güçlü lambalarla aydınlatılırdı. Işığın nereden geldiği belliydi, gölgeler belirgindi. Bu durum filmlere dramatik bir hava katıyordu.

Bugün dijital kameralar çok az ışıkta bile çekim yapabiliyor. Bu büyük bir avantaj gibi görünse de, çoğu zaman sahneler yeterince şekillendirilmeden, düz ve yumuşak ışıklarla çekiliyor. Sonuç olarak görüntüler daha sıradan ve televizyon hissine yakın olabiliyor.

Mercekler neden eskisi gibi değil?

Eski filmlerde kullanılan mercekler teknik olarak kusurluydu. Kenarlarda yumuşama olurdu, ışık parlamaları kadraja girerdi. Ama tam da bu kusurlar görüntülere karakter kazandırıyordu.

Modern mercekler ise neredeyse kusursuz. Her şey çok net, çok temiz. Bu da sinemadaki o rüya hissini azaltabiliyor. Bugün birçok yönetmen bu yüzden görüntüyü bilerek yumuşatmaya çalışıyor.

Işığın rengi değişti

Eskiden setlerde genellikle tungsten ışıklar kullanılırdı. Bu ışıklar güneşe benzer şekilde doğal renkler üretirdi. Özellikle insan yüzleri daha sıcak ve canlı görünürdü.

Günümüzde LED ışıklar yaygın. Daha pratik ve ucuzlar ama her LED aynı kaliteyi sunmaz. Bazıları ten renklerini soluk veya yeşilimsi gösterebilir. Bu fark, izlerken bilinçli olarak fark edilmese bile hissedilir.

Artık renkler bilgisayarda değişiyor

Artık filmler çekildikten sonra bilgisayarda yoğun şekilde renklendiriliyor. Bu sayede sahnelerin rengi, kontrastı ve havası tamamen değiştirilebiliyor.

Bu özgürlük zamanla klişelere yol açtı. Turuncu tenler ve mavi-yeşil arka planlar neredeyse her filmde karşımıza çıkıyor. Başta etkileyici olan bu stil, sürekli tekrarlandığı için filmleri birbirine benzetiyor.

Neden her şey biraz gri?

Dijital kameralar görüntüyü sonradan düzenlemek için soluk ve kontrastsız kaydeder. Ama bu görüntüler bazen yeterince düzeltilmeden yayınlanıyor. Sonuç olarak siyahlar griye dönüyor, renkler cansız kalıyor.

Özellikle büyük stüdyo filmlerinde gördüğümüz bu donuk görünüm, teknik bir tercihten çok zaman ve hız baskısının sonucu.

Streaming platformlarının etkisi de büyük

Netflix ve benzeri platformlar, filmlerin belirli teknik kurallara uymasını istiyor. Yüksek çözünürlük, aşırı netlik ve HDR gibi şartlar, estetik kararların önüne geçebiliyor.

Ayrıca bu platformlar görüntüyü internet üzerinden sıkıştırarak yayınlıyor. Bu sıkıştırma, görüntüdeki ince dokuları yok edebiliyor. Bu yüzden daha pürüzsüz ve "temiz" görüntüler tercih ediliyor.

Gerçeklik hissi neden azaldı?

Eski filmlerde kamera, izleyiciye kadraj içinde dolaşma özgürlüğü tanırdı. Bugün ise arka planın bulanık, sadece tek bir noktanın net olduğu görüntüler çok yaygın. Bu durum izleyicinin mekânla bağ kurmasını zorlaştırıyor.

Ayrıca dijital efektlerin fazlalığı, oyuncuların gerçekten orada olmadığı hissini güçlendiriyor. Beynimiz, ışığın ve mekânın doğal davranışındaki küçük tutarsızlıkları hemen fark ediyor.

Eski filmler daha iyi değil, daha farklıydı

Eskiden görüntü yönetmenleri kararlarını sezgileriyle alırdı. Bugün sette herkes ekrana bakıyor ve her şey anında tartışılıyor. Bu da risk almayı zorlaştırıyor.

Bir de hız meselesi var. Özellikle diziler çok kısa sürede yetiştiriliyor. Bu tempo, görüntünün üzerinde yeterince düşünülmemesine yol açıyor.

Yeni filmler eskisi gibi görünmüyorsa, bunun nedeni teknolojinin kötü olması değil. Sorun, teknolojinin nasıl kullanıldığı.

"Ölümden kaçış hızı"na doğru

Bu dikkat çekici öngörü, eski Google yapay zekâ mühendisi ve fütürist Ray Kurzweil tarafından dile getirildi. Kurzweil'e göre insanlık, 'ölümden kaçış hızı' (longevity escape velocity) olarak adlandırılan bir eşiğe ulaşmak üzere. Bu kavram, bilimsel ilerlemeler sayesinde insan ömrünün her yıl bir yıldan fazla artması anlamına geliyor. Yani kişi bir yıl yaşlanırken bilimsel gelişmeler onun ömrüne bir yıldan fazla ekliyor.

Bilimsel temel: Tıp ve teknoloji

Bu iddianın temelinde, özellikle tıp ve biyoteknoloji alanındaki hızlı ilerleme yatıyor. Kurzweil, COVID-19 aşısının kısa sürede geliştirilmesini örnek göstererek, bilimsel inovasyonun hızlandığını vurguluyor. Biyolojik simülasyonlar, genetik analizler ve ileri düzey sağlık teknolojilerinin önümüzdeki yıllarda büyük sıçrama yaratabileceğini belirtiyor.

Gerçekçi mi, tartışmalı mı?

Ancak bu görüşler bilim dünyasında oldukça tartışmalı. Uzmanlara göre, ortalama yaşam süresinin artması ile 'ölümsüzlük' arasında önemli bir fark bulunuyor. Kazalar, hastalıklar ve öngörülemeyen riskler hâlâ hayatın bir parçası olmaya devam ediyor. Kurzweil de bu noktaya dikkat çekerek, bu eşiğe ulaşmanın 'ölümsüzlüğü garanti etmediğini' kabul ediyor.

Etkili bir isim

Ray Kurzweil, teknoloji dünyasında yaptığı öngörülerin birçoğunun gerçekleşmesiyle tanınan bir isim. Geçmişte dizüstü bilgisayarların yaygınlaşması, kablosuz internetin ortaya çıkışı ve bulut bilişimin gelişimi gibi birçok teknolojiyi doğru şekilde öngörmüştü. Ancak uzmanlara göre, insan ömrünün 'zamanı geriye çevirecek' kadar uzaması şu an için bilimsel gerçeklikten çok, ileriye dönük spekülatif bir senaryo olarak değerlendiriliyor.

Olumsuzluk yanlılığının bilimsel temelleri

Psikolojide "olumsuzluk yanlılığı" (negativity bias) olarak adlandırılan bu durum, bireylerin dikkatini, algısını ve hafıza süreçlerini derinden etkiliyor. Psikologlar Paul Rozin ve Edward Royzman tarafından yapılan çalışmalar, insanların olumsuz deneyimlere karşı daha güçlü tepkiler verdiğini ve bu deneyimleri daha uzun süre hatırladığını ortaya koyuyor. Roy Baumeister'in "kötü, iyiden daha güçlüdür" ilkesi de bu durumu özetliyor.

Evrimsel bir hayatta kalma mekanizması

Olumsuzluk yanlılığı, insanın evrimsel gelişim sürecinde şekillenmiş bir adaptasyondur. Atalarımız için çevredeki tehditleri fark etmek ve hızlı tepki vermek, hayatta kalmanın temel koşullarından biriydi. Beyin, potansiyel tehlike içeren uyaranlara karşı daha hassas bir yapı geliştirmiştir. Özellikle amigdala, korku ve tehdit algısında kritik bir rol oynayarak olumsuz uyaranlara karşı hızlı bir fizyolojik tepki oluşturuyor.

Medya ve dikkat ekonomisi

Modern medya düzeni, insan zihninin bu eğilimini göz önünde bulundurarak içerik üretim stratejilerini şekillendiriyor. Olumsuz içeriklerin daha fazla dikkat çekmesi, daha uzun süre izlenmesi ve daha yüksek etkileşim alması, bu tür haberlerin öne çıkmasına yol açıyor. Özellikle sosyal medyada "doomscrolling" olarak tanımlanan, sürekli olumsuz haber akışını takip etme davranışı, bu eğilimin bir sonucu olarak değerlendiriliyor.

Günlük hayattaki yansımaları

Olumsuzluk yanlılığı, yalnızca medya tüketimiyle sınırlı değil. İkili ilişkilerde bir olumsuz davranışın çok sayıda olumlu davranışı gölgede bırakabilmesi, iş hayatında eleştirilerin övgülerden daha kalıcı olması bu durumun yaygın örnekleri arasında yer alıyor.

Olumsuzluk yanlılığı tamamen ortadan kaldırılabilecek bir durum değil. Ancak bu eğilimin farkında olmak, etkilerini dengelemek açısından önemli. Bilinçli olarak olumlu deneyimlere odaklanmak, minnet pratiği geliştirmek ve medya tüketimini sınırlamak, bu yanlılığın etkilerini azaltmaya yardımcı olabilir.

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Lokomotif Haber (@lokomotifhabercom)'in paylaştığı bir gönderi

Kuş sandı, meğer dev çekirgeymiş

Güvenlik kulübesinin camına çarpan dev etçil çekirge, ilk etapta kuş veya taş atıldığını düşünen personeli şaşkına çevirdi. Dışarıyı kontrol ettiğinde pencere pervazı üzerinde devasa boyutlarda bir çekirge olduğunu fark etti.

25 santimetreye ulaşabiliyor

Uzmanlar, çekirgenin Saga Ephippigera türüne ait bir tür olduğunu, boylarının antenleri de hesaba katılırsa 25 santimetreyi bulduğunu kaydetti. Bu tür çekirgelerin zararlı olmadığını, zararlı böcek ve çekirgeleri yedikleri için etçil ve yararlı bir çekirge türü olduğunu ifade etti.

Antik göl yatağında insan izleri bulundu

Araştırmalar, Alathar Gölü çevresinde yoğunlaştı. Burada tespit edilen ayak izlerinin yaklaşık 120 bin yıl öncesine ait olduğu belirlendi.

Bu bulgular, Homo sapiens’in Arabistan Yarımadası’na sanılandan daha erken ulaştığını ortaya koyuyor.

“Yeşil Arabistan” dönemi yeniden gündemde

Uzmanlara göre bu dönem, “Yeşil Arabistan” olarak adlandırılıyor. Yani bugün çöl olan bu bölge, geçmişte geniş otlaklar ve tatlı su kaynaklarıyla doluydu.

İnsan toplulukları da bu su kaynaklarını takip ederek iç kesimlere kadar ilerliyor, göç yollarını bu doğal hatlar üzerinden şekillendiriyordu.

İnsanlar ve dev hayvanlar aynı bölgede yaşadı

Kazı alanında yalnızca insan izleri değil, farklı hayvan türlerine ait yüzlerce iz de bulundu.

Tarih öncesi fillere, su aygırlarına, atlara ve dev deve türlerine ait izler, bölgenin bir zamanlar canlı bir ekosisteme sahip olduğunu gösterdi. Bu da insanların diğer canlılarla aynı su kaynaklarını paylaştığını ortaya koyuyor.

Kalıcı yerleşim yok, geçici durak var

Araştırmanın dikkat çeken bir diğer sonucu ise bölgede taş aletlere neredeyse hiç rastlanmaması oldu.

Bu durum, insanların burada uzun süreli yerleşimler kurmadığını, göl çevresini daha çok geçici bir durak olarak kullandığını düşündürüyor. Uzmanlara göre topluluklar suya ulaşıp ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra yollarına devam etti.

Elde edilen bulgular, insanlığın Afrika’dan çıkış sürecine dair bilinenleri yeniden değerlendirmeye açtı.

Bilim insanları, Arabistan’ın sadece bir geçiş noktası değil, aynı zamanda erken dönem insan hareketliliğinin önemli merkezlerinden biri olabileceğini belirtiyor.

Kuantum fiziği, güvenli iletişim alanında çığır açabilecek yeni bir gelişmeyle gündemde. Araştırmacılar, bir kişinin bulunduğu konumu doğrulamaya yarayan ve “kuantum konum doğrulama” olarak adlandırılan yöntemi başarıyla test etti. Bu sistem, özellikle siber güvenlik ve hassas altyapıların korunmasında yeni bir dönemin kapısını aralayabilir.

Kuantum dolaşıklık temelli sistem

Yeni yöntem, kuantum dolaşıklık prensibine dayanıyor. Bu prensipte, iki parçacık arasında mesafeden bağımsız güçlü bir bağ bulunuyor. Araştırmacılar, bu özelliği kullanarak bir kişinin fiziksel konumunu doğrulayabilecek bir sistem geliştirdi.

Sistem nasıl çalışıyor?

Modelde iki doğrulayıcı ve bir kullanıcı yer alıyor. Doğrulayıcılar, kullanıcının bulunduğunu iddia ettiği noktanın iki yanına yerleşiyor. Ardından kullanıcıya rastgele sayılar ve dolaşık fotonlar gönderiliyor. Kullanıcının yaptığı ölçümler ile doğrulayıcıların elde ettiği sonuçlar karşılaştırılıyor.

Eğer ölçümler arasında güçlü bir uyum varsa, kişinin belirtilen konumda olduğu doğrulanıyor. Ancak farklı bir noktadan sisteme müdahale edilirse, kuantum kuralları gereği bu uyum bozuluyor ve sahtecilik ortaya çıkıyor.

İlk test başarıyla gerçekleştirildi

ABD’de National Institute of Standards and Technology (NIST) bünyesinde yapılan deneyde, iki doğrulayıcı istasyon yaklaşık 200 metre aralıkla konumlandırıldı. Aradaki kullanıcıyla kurulan bağlantı sayesinde sistemin doğru şekilde çalıştığı gösterildi.

Siber güvenlikte yeni bir çağ

Uzmanlara göre bu teknoloji, özellikle kimlik doğrulama ve veri güvenliği alanında önemli avantajlar sağlayabilir. Örneğin, hassas sistemlere erişim yalnızca belirli fiziksel konumlarda bulunan kişilerle sınırlandırılabilir.

Kuantum internetin temeli olabilir

Araştırmacılar, geliştirilen yöntemin gelecekte kuantum internetin yapı taşlarından biri olabileceğini belirtiyor. Bu sayede hem dijital hem fiziksel güvenliği bir araya getiren ultra güvenli iletişim sistemlerinin önü açılabilir.

Dev ahtapotlar 19 metreye ulaşıyordu

Araştırmaya göre Nanaimoteuthis haggarti adlı tür, yaklaşık 7 ila 19 metre uzunluğa ulaşabiliyordu. Bu da onu yalnızca döneminin değil, dünya tarihinin en büyük omurgasız canlılarından biri haline getiriyor.

Fosillerden elde edilen kritik ipuçları

Ahtapotların yumuşak dokulu yapıları nedeniyle fosilleşmeleri oldukça zor. Bu nedenle bilim insanları, Japonya ve Kanada’da bulunan çene fosillerini inceleyerek bu canlıların boyutunu ve türünü belirledi. Yapay zekâ destekli modelleme teknikleri sayesinde kırılgan fosiller detaylı biçimde analiz edildi.

Denizlerin en güçlü avcıları olabilirler

Araştırmacılar, fosil çenelerdeki aşınma izlerinin bu canlıların güçlü ve saldırgan avcılar olduğunu gösterdiğini belirtiyor. Bulgular, dev ahtapotların kabuklu canlıların yanı sıra kemikli avları da tüketebildiğine işaret ediyor.

Dinozorlarla aynı dönemde zirvede

Uzmanlara göre bu dev ahtapotlar, aynı dönemde yaşayan mosazor ve plesiyozor gibi dev deniz sürüngenleriyle rekabet edecek seviyedeydi. Bu da Kretase okyanuslarının sanılandan çok daha karmaşık ve rekabetçi bir ekosisteme sahip olduğunu ortaya koyuyor.

Bilim dünyasında yeni tartışma

Bazı bilim insanları, eldeki verilerin sınırlı olması nedeniyle bu canlıların boyutunun biraz daha küçük olabileceğini öne sürse de, genel görüş bu türlerin dönemin en üst düzey avcıları arasında yer aldığı yönünde. Gelecekte bulunacak yeni fosillerin, bu “kraken” benzeri canlıların yaşamına dair daha fazla detay sunması bekleniyor.

UC Santa Barbara’da görev yapan Nobel ödüllü teorik fizikçi David Gross, insanlığın geleceğine ilişkin dikkat çeken değerlendirmelerde bulundu. Live Science’a konuşan Gross, küresel risklerin bilimsel ilerlemenin önüne geçtiğini ifade etti.

“Asıl sorun hayatta kalmak”

Gross, fiziğin en büyük hedeflerinden biri olan tüm kuvvetleri birleştiren teoriye ulaşmanın yalnızca bilimsel bir mesele olmadığını söyledi. İnsanlığın bu noktaya ulaşacak kadar uzun süre varlığını sürdürebilmesinin asıl soru olduğunu vurguladı.

Nükleer savaş uyarısı

Ünlü fizikçi, zamanının önemli bir bölümünü insanları nükleer savaş ve küresel tehditler konusunda uyarmaya ayırdığını belirtti. Bu tür risklerin, insanlığın geleceğini doğrudan tehdit ettiğini dile getirdi.

Bilimsel mirasıyla tanınıyor

David Gross, 1970’lerde Frank Wilczek ve H. David Politzer ile birlikte geliştirdiği “asimptotik özgürlük” ilkesiyle bilim dünyasında önemli bir yer edindi. Bu çalışma, kuarklar arasındaki etkileşimi açıklayarak modern parçacık fiziğinin temel taşlarından biri haline geldi.

Deneysel sınırlar aşılmayı bekliyor

Gross’un üzerinde çalıştığı sicim teorisi gibi modellerin test edilmesi için gereken teknolojinin henüz mevcut olmadığını belirten uzmanlar, bu alandaki ilerlemenin zaman alacağını ifade ediyor. Ancak Gross’a göre, bilimsel sınırların ötesinde insanlığın karşı karşıya olduğu daha büyük bir sınav var: varlığını sürdürebilmek.

"İran artık ana rakip değil"

Golani'ye göre, İran'la savaşın sona ermesine yönelik görüşmeler sürerken bölgede 'kayan dengeler' ortaya çıkıyor. Analist, Tahran'ın artık İsrail'in ana rakibi olma rolünü sürdüremeyeceğini savunarak, bu rolün başka bir ülke tarafından doldurulacağını iddia etti. Yazıda, son savaş ve ekonomik kriz nedeniyle İran'ın askeri kapasitesinin 'büyük ölçüde ortadan kalktığı' ileri sürüldü.

"Rekabet Türkiye ile Pakistan arasında şekillenmiş durumda"

Golani, İran'ın yerini alabilecek ülkeler olarak Türkiye ve Pakistan'ı işaret ederek, "Görünüşe göre rekabet, Türkiye ile Pakistan arasında şekillenmiş durumda" dedi. Analist, iki ülkenin ortak özellikleri olarak büyük nüfusları, güçlü Sünni çoğunlukları, orduya dayanan siyasi yapıları ve ABD ile iyi ilişkilerini sıraladı.

Gazze ve Suriye gerilimi

Son dönemde İsrail ile Türkiye arasındaki gerilim, özellikle Gazze Savaşı ve Suriye'deki nüfuz mücadelesi nedeniyle artmış durumda. Analistlere göre iki ülke arasındaki rekabetin ana sahası Suriye olmaya devam edecek. Golani, İsrail'in bu iki ülkeden biriyle karşı karşıya gelebileceği bir senaryoya hazırlıklı olması gerektiğini savunarak, "Seçim bizim elimizde değil ve her iki seçenek de neredeyse eşit derecede olumsuz" dedi.

TÜİK verileri ne diyor?

Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) 2025 yılında yayımlanan son verilerine göre 2020'deki 3.710 olan intihar sayısı, 2021'de 4.194'e, 2022'de 4.218'e çıkmış, 2023'te ise 4.089'a inmiş. Kaba intihar hızı bu dönemde 4.45, 4.98, 4.96 ve 4.79 olarak seyretmiş. Kaba intihar hızı, bir yıl içinde her yüz bin kişiye düşen intihar sayısını ifade ediyor. 2024'te her iki veride de dikkat çeken bir artış olduğu görülüyor. O yıl, intihar sayıları 4.089'dan 4.460'a, kaba intihar hızı ise 5.22'ye çıkmış.

Gençler arasında daha yüksek

TÜİK'in verileri, dünyadaki verilere de paralel olarak, intihar edenlerin yaş gruplarında gençlerin öne çıktığına işaret ediyor. WHO'ya göre intihar, dünyada 15-29 yaş arasındaki kişilerde en büyük üçüncü ölüm nedeni. 2024 verilerine göre Türkiye'de intihar edenlerin yüzde 13.7'si 25-29, yüzde 13.1'i 20-24, yüzde 12.4'ü 30-34, yüzde 8.9'u ise 15-19 yaş aralığındaydı. Koç Üniversitesi'nden Prof. Dr. Mehmet Keskin, "Gençlerde çok büyük bir umutsuzluk içindeler. Umutsuzluk, intiharı etkileyen en önemli konulardan bir tanesidir" diyor.

İntiharların sebepleri neler?

WHO, intiharın nedenleri arasında sosyal, kültürel, biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörleri sayıyor. TÜİK'in 2024 intihar verilerine göre Türkiye'deki nedenlerin başında hastalık geliyor (1.123 kişi). Kuruluşa göre 190 kişi aile geçimsizliği, 402 kişi geçim zorluğu, altı kişi ticari başarısızlık, 116 kişi hissi ilişki ve istediği kişiyle evlenememe, dokuz kişi öğrenim başarısızlığı nedeniyle intihar etti. TÜİK, 1.642 kişinin intihar nedenini "diğer" kategorisinde değerlendirmiş, 972 kişinin intiharını ise bilinmeyen olarak tanımlamış.

"İntihar bulaşıcı bir davranıştır"

Doç. Dr. Gülin Özdamar Ünal, intiharların nasıl haberleştirildiğinin çok önemli olduğunun altını çiziyor. "Werther etkisi" olarak bilinen bu kavram, adını Alman yazar Goethe'nin ana karakterin intihar ettiği "Genç Werther'in Acıları" romanının yayınlanmasından sonra benzer intiharların artmasından alıyor. Doç. Dr. Ünal, "İntihar ambivalan (ikircikli) bir davranıştır. Burada kişi için asıl niyet ölmek değil, acıyı bir şekilde sonlandırmaktır" diyor.

Bazı ülkelerde nasıl geriletildi?

Prof. Dr. Keskin, tarihsel olarak Kanada, ABD ve Kuzey Avrupa ülkelerinde artış hızlarında son dönemlerde düşüş olduğunu anlatıyor. Bunun nedenini ise "bu ülkelerde ciddi bir şekilde ulusal düzeyde programlar uygulanması" olarak açıklıyor. "Bizim de böyle bir yönteme, ulusal düzeyde programlara başvurmamız gerekiyor" diyen Keskin, siyasi iradenin önemine vurgu yapıyor.

Burdur’da bulunan ve doğal güzelliğiyle “Türkiye’nin Maldivleri” olarak anılan Salda Gölü, bilim dünyasının da dikkatini çekmeye devam ediyor. Bölgenin Mars yüzeyine benzer yapısı nedeniyle uluslararası araştırmalarda önemli bir referans noktası olarak görülmesi, gölü yeniden gündeme taşıdı.

NASA heyeti haziranda geliyor

Burdur Valisi Tülay Baydar Bilgihan, haziran ayında NASA yetkililerinin bölgeye geleceğini açıkladı.

Salda’nın bilimsel açıdan büyük değer taşıdığını vurgulayan Bilgihan, gölün özellikle Mars’taki Jezero Crater ile benzer özellikler göstermesinin bu ilgiyi artırdığını belirtti.

Bilim kampı ve astrobiyoloji etkinlikleri

5-7 Haziran tarihlerinde TÜBİTAK öncülüğünde bölgede astrobiyoloji etkinlikleri düzenlenecek.

Program kapsamında gökyüzü gözlemleri, gençlere yönelik bilim etkinlikleri ve uluslararası katılımlı çalışmalar yapılacak. Ayrıca Istanbul Technical University akademisyenlerinin NASA ile koordinasyon içinde olduğu ifade edildi.

Vali Bilgihan, gölde çevre koruma önlemlerinin artırıldığını belirterek, yalnızca elektrikli araç kullanımına izin verildiğini, sigara ve mangalın yasak olduğunu söyledi.

Yılda yaklaşık 200 bin ziyaretçi ağırlayan Salda Gölü’nün, bilim ve spor merkezi haline getirilmesinin hedeflendiği kaydedildi.

Alper Gezeravcı da geliyor

Türkiye’nin ilk astronotu Alper Gezeravcı’nın da 27 Nisan’da Salda’da ağırlanacağı açıklandı.

Bu ziyaretin, bölgenin bilimsel ve uluslararası tanıtımına katkı sağlaması bekleniyor.

Big Rip teorisi ne söylüyor?

Bilim dünyasında “Big Rip” olarak bilinen teoriye göre, evrenin genişlemesi zamanla kontrolden çıkabilir. Bu süreç yalnızca galaksilerin birbirinden uzaklaşmasıyla sınırlı kalmaz.

Önce galaksiler dağılır, ardından yıldız sistemleri çözülür. Daha ileri aşamada gezegenler yörüngelerini kaybeder ve nihayetinde atomlar bile parçalanır. Yani evren, kendi yapı taşlarını bir arada tutamaz hale gelir.

Yeni model: Genişleme daha agresif olabilir

Şili’deki Santiago Üniversitesi’nden araştırmacılar, evrenin yapısını anlamak için yeni bir matematiksel model geliştirdi. Bu modelde evren farklı bölgelere ayrılarak kuantum kütle çekimi etkileri de hesaba katıldı.

Araştırmada, Heisenberg belirsizlik ilkesi evrensel ölçekte ele alındığında, evrenin minimum bir uzunluk ölçeğine sahip olabileceği öne sürüldü. Bu da genişlemenin belirli koşullar altında beklenenden çok daha hızlı gerçekleşebileceğini gösteriyor.

Yeni tahmin: 10⁷⁸ yıl sonra son

Hollanda’daki Radboud Üniversitesi’nden araştırmacıların çalışması ise tartışmayı zaman boyutuna taşıyor.

Journal of Cosmology and Astroparticle Physics’te yayımlanan hesaplamalara göre evrenin sonu yaklaşık 10⁷⁸ yıl sonra gelebilir. Bu sayı, 1’in yanına 78 sıfır eklenmesiyle oluşan, insan aklının kavramakta zorlandığı kadar uzun bir süreye karşılık geliyor.

Ancak dikkat çekici nokta şu: Bu süre, bazı önceki teorilere kıyasla “daha erken” bir son anlamına geliyor.

Belirsizlik sürüyor

Araştırmacılar, evrenin kaderinin sabit olmadığını vurguluyor. Modellemede kullanılan parametreler değiştikçe bu “büyük kopuş” senaryosunun zamanı da değişebiliyor.

Evren içindeki madde dağılımı ve kütle çekimi etkileri, genişlemeyi ya yavaşlatabilir ya da daha da hızlandırabilir. Bu da tek bir kesin senaryodan söz etmeyi zorlaştırıyor.

Sonuç olarak bilim insanları henüz net bir yanıt vermese de ortaya çıkan tablo açık: Evren, düşündüğümüz kadar durağan olmayabilir. Ve “sonsuzluk” kavramı, sandığımız kadar kesin olmayabilir.

Evcil kedilerin sık sık az miktarda beslenmesi uzun süredir bilinen bir davranış olsa da, mamanın neden yarım bırakıldığı net olarak açıklanamıyordu. Son bilimsel çalışmalar, bu alışkanlığın arkasında kokuya bağlı biyolojik bir mekanizma olduğunu gösterdi.

Kokuya alışan kedi yemeyi bırakıyor

Japonya’daki Iwate Üniversitesi’nden araştırmacılar tarafından yürütülen çalışmaya göre kediler, aynı mamanın kokusuna zamanla alıştıkça yeme isteğini kaybediyor. Bu duruma “alışma” (habituasyon) denirken, yeni bir koku ile karşılaşılması halinde iştahın yeniden arttığı tespit edildi.

Deneylerde kedilere aynı mama tekrar tekrar verildiğinde tüketim miktarının her seferinde azaldığı, ancak farklı mama sunulduğunda bu düşüşün büyük ölçüde ortadan kalktığı gözlemlendi.

Yeni koku iştahı geri getiriyor

Araştırmanın dikkat çeken sonuçlarından biri de mamanın kendisini değiştirmeden yalnızca farklı bir mama kokusunun bile iştahı artırabilmesi oldu. Uzmanlara göre bu durum, kedilerin beslenme davranışında duyusal çeşitliliğin ne kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor.

Uzmanlar, kedilerin bu alışkanlığının ataları olan Afrika yaban kedilerinden miras kaldığını belirtiyor. Doğada küçük avlarla beslenen bu türler, gün içinde sık sık ama az miktarda yemek tüketiyor.

Elde edilen bulguların, özellikle iştahsız kediler için yeni beslenme yöntemlerinin geliştirilmesine katkı sağlayabileceği ifade ediliyor.

İnsanlık tarihine dair bilinenler, yeni keşiflerle değişmeye devam ediyor. Tübingen Üniversitesi öncülüğündeki uluslararası bir araştırma ekibi, Güney Afrika’daki Jojosi bölgesinde yaptığı çalışmalarla, erken dönem Homo sapiens topluluklarının düşündüğümüzden çok daha planlı hareket ettiğini ortaya koydu.

Kasıtlı taş çıkarma faaliyetinin izleri bulundu

Araştırmacılar, bölgede hornfels adı verilen ve alet yapımında kullanılan özel bir kayaç üzerinde yoğunlaşan üretim izleri tespit etti. Manuel Will liderliğindeki ekip, test edilmiş taş bloklar, yongalar, binlerce üretim atığı ve çekiç taşları bulduklarını açıkladı. Bu bulgular, insanların taşları rastgele değil, bilinçli olarak seçip işlediğini gösteriyor.

Bölge adeta bir taş ocağı gibi kullanılmış

Jojosi alanında neredeyse sadece üretim atıklarının bulunması, buranın bir yerleşim yeri değil, doğrudan hammadde çıkarma alanı olarak kullanıldığını ortaya koydu. Araştırmacılar, insanların burada taşları işleyip daha sonra başka alanlara taşıdığını değerlendiriyor.

On binlerce yıl süren faaliyet

Yapılan lüminesans tarihlemesi, bu faaliyetlerin en az 110 bin yıl boyunca sürdüğünü gösterdi. Bu durum, erken insanların kaynak kullanımını uzun vadeli planlayabildiğine işaret ediyor.

Bilim dünyasında ezber bozacak keşif

Uzmanlara göre bu keşif, Paleolitik dönemde yaşayan insanların düşündüğümüzden çok daha gelişmiş planlama ve üretim becerilerine sahip olduğunu ortaya koyuyor. Jojosi buluntuları, insanlık tarihine dair “ilkel” algısını yeniden tartışmaya açacak nitelikte görülüyor.

Sıfır uyku: Alkol almışçasına ağır hasar

Hiç uyumadan geçirilen bir gecenin ardından beyin, yasal alkol sınırının üzerindeymiş gibi işlev görmeye başlıyor. Reaksiyon sürelerindeki yavaşlama, araç kullanma veya temel fiziksel koordinasyon gerektiren işleri hayati bir risk haline getiriyor. Uzman Pennicotte-Collier, vücudun stres mekanizmasının kişiyi ayakta tutmak için devreye girdiğini, ancak bu durumun zihinsel bulanıklığı maskelediğini belirtiyor. "Uyku sarhoşluğu" olarak tanımlanan bu hal, odaklanmanın kaybolmasına ve ciddi muhakeme hatalarına yol açıyor.

3-5 saat tuzağı: "Normalim" yanılgısı

Araştırmanın en dikkat çekici bulgusu, 3 ila 5 saatlik uyku alan bireylerin içine düştüğü yanılgı oldu. Uzmanlar, bu süreyi uyuyan kişilerin "normal işlev gördüklerine" inanmaya başladıklarını ancak bilimsel verilerin tam tersini söylediğini vurguluyor. 3-5 saatlik uykuda beyin, bilgileri işleme konusunda belirgin bir yavaşlık gösterirken unutkanlık ve dikkat dağınıklığı kronikleşiyor. Ayrıca bu süreçte vücudun enerji dengesi bozulduğu için yüksek şekerli ve karbonhidratlı gıdalara olan eğilim artıyor, bu da uzun vadeli metabolik hastalıkların kapısını aralıyor.

İdeal döngü: Beynin atık temizleme süreci

Sağlıklı bir yetişkin için önerilen 6 ila 8 saatlik uyku, sadece dinlenme değil, beynin "atık temizleme" süreci olarak tanımlanıyor. Uzman Pennicotte-Collier, bu sürede vücudun "savaş ya da kaç" modundan çıkarak, asıl onarımın gerçekleştiği "dinlen ve sindir" moduna geçtiğini ifade ediyor. REM uykusunun tam anlamıyla alınmasıyla birlikte duygusal denge kuruluyor, bağışıklık sistemi destekleniyor ve hafıza kayıtları düzenleniyor. Haftalık bazda gece başına ortalama 7,5 saatlik (beş uyku döngüsü) uyku, zihinsel keskinliğin ve duygusal kararlılığın temel anahtarı olarak kabul ediliyor.

“Tam anlamıyla örnek bir iniş”

BBC Türkçe'nin haberine göre; iniş planlandığı gibi, bir sorun olmadan gerçekleşti ve astronotların durumlarının çok iyi olduğu bildirildi. NASA yetkilileri, inişi "tam anlamıyla örnek bir iniş" olarak nitelendirdi. Okyanusa inişle birlikte, uzay aracını su üstünde dengede tutacak beş hava yastığı açıldı. Kapsülün kapısı açılmadan önce iyice soğuması beklendi.

Görevin en riskli evresi: Atmosfere giriş

Tarihi Artemis II görevinin en riskli evrelerinden biri Dünya'ya iniş kısmıydı. Orion kapsülü, Dünya atmosferine saatte 40 bin km'den fazla bir hızla girdi. Isı kalkanı yaklaşık 2 bin 700°C sıcaklığa maruz kaldı. Bu, Güneş'in yüzey sıcaklığının yaklaşık yarısı. Atmosfere girişten okyanusa inişe kadar geçen süre ise yalnızca 13 dakika sürdü.

“Bir ateş topunun içinden geçmek çok etkileyici”

Artemis II pilotu Victor Glover, uzaydan basına yaptığı açıklamada, "Bu göreve atandığımız 3 Nisan 2023'ten beri aslında Dünya'ya yeniden dönüş üzerine düşünüyorum" dedi. Yaşadıklarını henüz tam olarak sindiremediğini söyleyen Glover, "Atmosferden bir ateş topunun içinde geçmek de başlı başına çok etkileyici" diye konuştu.

Uzmanlardan açıklama: “Uçan tuğla gibi”

Avustralya'daki Queensland Üniversitesi Hipersonik Araştırmalar Merkezi'nden Dr. Chris James, iniş sürecine ilişkin değerlendirmelerde bulundu. James, "Orion kapsülü aerodinamik olarak tasarlanmış değil. Bu nedenle adeta uçan bir tuğla gibi atmosfere çarpıyor ve atmosferin oluşturduğu sürtünme kuvvetiyle yavaşlıyor" dedi. Ayrıca hata payının artı ya da eksi bir derece olduğunu belirten James, "Yanlış açıyla girerlerse araç atmosferde yanar. Bu yüzden tam isabet olması gerekiyor" ifadelerini kullandı.

Paraşütler ve kurtarma operasyonu

Uzay aracı güvenli şekilde atmosferden geçtikten sonra, hızını azaltmak için bir dizi paraşüt açıldı. İlk olarak 6,7 km yükseklikte iki adet fren paraşütü devreye girdi, ardından 1,8 km yükseklikte ana paraşütler açıldı. California açıklarında bir kurtarma ekibi astronotları bekliyordu. Turuncu hava yastıkları şişerek kapsülü dik konuma getirdi ve mürettebatın güvenli şekilde çıkmasını sağladı. Astronotların inişten sonraki 24 saat içinde San Diego Deniz Üssü'ne getirilmesi planlanıyor.

7 bin 300 yıl önceki patlama Holosen’in en büyüğüydü

Japonya’nın Kyushu Adası açıklarında bulunan Kikai Kalderası, yaklaşık 7 bin 300 yıl önce meydana gelen Akahoya patlamasıyla tarihe geçti. Söz konusu patlama sırasında atmosfere yaklaşık 160 kilometreküp yoğun kaya eşdeğeri malzeme fırladı. Bu büyüklük, 1912’deki Novarupta patlamasının 11 katı, 1991’deki Pinatubo patlamasının ise 32 katı enerji açığa çıkardı. Piroklastik akıntılar 150 kilometre uzağa ulaşırken, kül bulutları Japonya’nın büyük bölümüne ve Kore Yarımadası’na kadar yayıldı. Yaklaşık 4 bin 500 kilometrekarelik alan felaketten etkilendi. Araştırmacılar, tarih öncesi Japonya’da yaşayan Jōmon halkının da bu patlamadan ağır şekilde etkilendiğini belirtiyor.

Bilim insanları magma odasının yeniden dolduğunu ortaya çıkardı

Günümüzde büyük ölçüde deniz altında kalan Kikai Kalderası’nda araştırma yapan ekipler, deniz tabanına yerleştirilen sismometreler ve hava tabancalarıyla gönderilen sismik dalgalar sayesinde yer altını detaylı şekilde inceledi. Elde edilen veriler, devasa magma odasının yeniden dolmaya başladığını gösterdi. Kimyasal analizler ise mevcut magmanın eski patlamadan kalan materyal olmadığını ortaya koydu. Ayrıca yaklaşık 3 bin 900 yıldır bölgede yeni bir lav kubbesi oluştuğu tespit edildi. Kobe Üniversitesi’nden jeofizikçi Seama Nobukazu, “Bu süreç, dev kaldera patlamalarının nasıl oluştuğunu anlamak açısından kritik” dedi.

Olası patlama bugün çok daha büyük risk anlamına geliyor

Kikai Kalderası uzun süredir büyük çaplı bir patlama üretmedi. Ancak son yıllarda küçük volkanik hareketlilikler gözlemleniyor. Bölgedeki nüfus yoğunluğu düşünüldüğünde, orta ölçekli bir patlamanın bile ciddi sonuçlar doğurabileceği belirtiliyor. Japonya’nın güneyinde yaşayan milyonlarca insan için risk her geçen gün artıyor.