Sanayi büyümesi su tüketimini katladı

Şehirdeki su sıkıntısında en önemli etkenlerden biri, eyaletin petrol ve doğalgaz rezervlerinin hızla açılmasının ardından gelen büyük sanayi hamleleri. 2022’de kurulan bir plastik kimyasal kompleksinin, her gün soğutma amacıyla tükettiği su miktarının Corpus Christi’de yaşayan herkesin toplam tüketimine denk olduğu aktarılıyor.

Bu baskıyı hafifletmesi beklenen bir başka adım ise hayata geçmedi. Artan sanayi kullanımına bağlı su ihtiyacını azaltması planlanan bir deniz suyu arıtma tesisinin inşa edilmemesi, tedarik tarafındaki açığı daha da büyüttü.

Kuraklık riski depolama seviyelerini düşürdü

İşin bir de iklim boyutu var. Teksas, son yıllarda tarihî kuraklık dönemleriyle karşı karşıya kaldı. Dylan Baddour’un Inside Climate News’te aktardığına göre Corpus Christi, ABD’de suyu neredeyse tamamen bitirme seviyesine en çok yaklaşan kentlerden biri. Baddour, yılın başından bu yana bir miktar toparlanma olsa da şu anda depolarda yaklaşık bir yıl su bulunduğunu, bunun da herhangi bir kent için başlı başına acil durum sayılacağını belirtiyor.

2026’daki yağışlar baskıyı bir miktar hafifletse de baraj seviyelerinin hâlâ düşük kaldığı ve durumun ne kadar daha sürdürülebileceğinin belirsiz olduğu vurgulanıyor. Denizden tuz ve safsızlıkları arındıracak büyük tesis önerisinin ise tamamen rafa kalkmadığı ifade ediliyor. Önerilen tesisin günde yaklaşık 378 milyon litre su üretmesi (günlük 100 milyon galon) bekleniyor; bunun, ABD’de şu an faaliyette olan en büyük deniz suyu arıtma tesisinin iki katı olduğu bildiriliyor. Ancak bu plan, 2017’den bu yana gündemde olmasına rağmen bürokrasi ve finansmanla ilgili sorular nedeniyle ilerlemekte zorlanıyor. Tesisin maliyeti için yaklaşık 6 milyar dolar seviyesinde bir tutar telaffuz ediliyor.

Kısıtlamalar gündemde, “acil plan” tartışılıyor

Alternatif çözümler arasında yer altından derin su kuyuları da yer alıyor; bu kuyuların günde 12 milyon galon su sağladığı belirtiliyor. Fakat bu kaynakların da kuraklık nedeniyle risk altında olduğu ifade ediliyor. Sanayi soğutması için atık suyun kullanılmasına yönelik çalışmaların da bu yıl devreye girmesi planlanıyor.

Öte yandan kent sakinleri, bahçeleri sulama veya araç yıkama gibi alanlarda Ağustos 2024’ten bu yana kısıtlamalarla karşı karşıya. Olağanüstü önlemlerin Aralık 2026’da bile devreye alınabileceği tahmin ediliyordu; ancak bu kez yağışların etkisiyle öngörü Eylül 2027’ye ertelenmiş durumda. Buna rağmen “hata payı”nın çok düşük olduğu belirtiliyor.

Acil önlemler arasında günün bazı saatlerinde su verilmesini kesecek şekilde “su kesintileri” benzeri bir uygulama olabileceği söyleniyor. Ancak bunun sanayi için gerçekçi bir çözüm olmayacağı; rafineri ve tesislerin kapanmak zorunda kalabileceği ve bunun ekonomik ve toplumsal etkiler yaratacağı dile getiriliyor.

Inside Climate News’te yer alan değerlendirmelerde, olayın suyun ne kadar kritik bir kaynak olduğuna dair toplumun geç kalmış farkındalığını ortaya koyduğu ifade ediliyor. Dylan Baddour, bu tür bir senaryonun modern zamanda büyük ölçekte gerçekleşmiş bir örneğinin olmadığını ve bu hikâyenin gündeme getirdiği olası sonuçların çok ağır olduğunu vurguluyor.

LIDAR, ağaçların ardındaki antik manzarayı gün yüzüne çıkardı

Çalışma kapsamında araştırmacılar, Amazon’un 4.497 kilometrekarelik (1.736 mil kare) bölümünü uçuşlarla taradı. LIDAR teknolojisi, uçaktan gönderilen lazer atımlarının orman örtüsündeki boşluklardan geçip yere yansıması sayesinde, araştırmacıların yağmur ormanına zarar vermeden yerdeki gizli topoğrafyayı yeniden kurmasına olanak sağlıyor. Bu taramalar sonucunda toplam 432 toprak işi tespit edildi; bunların 396’sı daha önce bilinmiyordu.

Arkeo-antropolog Martti Pärssinen, özellikle “Amazon’un daha geniş ölçeğinin yüzde 3’ünden daha azını temsil eden bir alanda” olağanüstü sayıda jeoglif ve başka toprak işleri bulunmasının kendilerini şaşırttığını söyledi. Pärssinen ayrıca arkeolojik kayıt ölçeğinin, Amazon’un başka bölgelerinin de daha yoğun yerleşim ve daha kapsamlı insan etkisi barındırmış olabileceğine işaret ettiğini vurguladı.

Aquiry uygarlığının nüfusu ve inşa ettiği yapılar: Yeni tahminler

Bilim insanları, elde ettikleri bulguları mevcut verilerle birlikte değerlendirerek Aquiry uygarlığının zirve döneminde yaklaşık 183.000 kilometrekarelik bir alana yayılmış olabileceğini ileri sürüyor. Bu alanın, yaklaşık 200 yılı civarında 1,2 ila 3 milyon kişiyi barındırma potansiyeline sahip olduğu; ayrıca aynı dönemde 24.000 ila 30.000’e kadar toprak işinin var olabileceği hesaplanıyor.

Aquiry’nin tek bir krallık ya da imparatorluktan ziyade, ortak geleneklerle birbirine bağlanan farklı topluluklardan oluşan bir ağ olduğu belirtiliyor. Yazılı kayıt bırakmadıkları için haklarında ayrıntılı bilgilere ulaşmak mümkün olmadı; ancak geride, hendeklerle sınırlandırılmış metreler derinliğe ulaşabilen geometrik alanlar ve bunları bağlayan düz yollar kaldı. Bu yapılar, törenler ve siyasal etkinlikler için insanların bir araya geldiği mekânlar olarak yorumlanıyor.

Yağmur ormanı “dokunulmamış” değil: Amazon’u insan şekillendirmiş olabilir

Aquiry’nin varlığının yaklaşık 850 yılı civarında sona ermesinden sonra orman büyük ölçüde yeniden büyüse de, yer açımı sırasında yapı izleri ortaya çıkmış; asıl kapsam ise ağaçların altında gizli kalmıştı. Pärssinen’e göre LIDAR’ın sağladığı yeni veriler, Amazon’u uzun süredir anlatıldığı gibi bütünüyle bozulmamış bir doğa sahası olarak görmek fikrini terk etmeyi gerektiriyor.

Pärssinen, eldeki bulgulara dayanarak Aquiry toprak işlerinin çevresinde büyük ahşap uzun evler, mısır, manyok, kabak ve pamuk tarlaları olabileceğini; yakın ormanlarda da yüzyıllara dayanan insan yönetimine işaret eden meyve ve yemiş veren ağaçların bulunmasının muhtemel olduğunu belirtiyor. Ayrıca bazı dönemlerde bu mekânların törenler, toplu buluşmalar, müzik, dans, sportif yarışmalar ve benzeri ortak etkinliklerle canlanmış olabileceği ifade ediliyor.

Araştırmada en önemli sorulardan birinin ise 850 ile 1000 yılları arasındaki süreçte Aquiry uygarlığının neden ortadan kaybolduğuna dair olduğu belirtiliyor. Bulgular Nature dergisinde yayımlandı.

Geçiş süresi mikrobiyota düzenini belirliyor

Danimarka ve Belçika’dan araştırmacılar, Gut dergisinde yayımlanan çalışmada bağırsak geçiş süresine dair bilimsel araştırmaları gözden geçirdi. İncelemeye göre bağırsakta geçiş süresi, bağırsak mikrobiyotasının bileşimini ve etkinliğini şekillendiren önemli bir etken. Araştırmanın lider yazarlarından biri olan ve Kopenhag Üniversitesi’nde görevli mikrobiyom araştırmacısı Henrik Roager’in başkanlık ettiği ekip, kanıtların bu bağlantıyı desteklediğini; buna rağmen bu değişkenin insan bağırsak mikrobiyomu çalışmalarında yeterince dikkate alınmadığını belirtiyor.

Derlemede, bağırsak geçiş süresinin çok farklı nedenlerle değişebildiği vurgulanıyor. Beslenme türü ve gıdaların içeriği başta olmak üzere; cinsiyet (genel olarak erkeklerde daha kısa), yaş (yaş ilerledikçe genellikle daha uzun), fiziksel aktivite, stres, kullanılan ilaçlar ve genetik gibi etkenler de sürenin farklılaşmasına yol açabiliyor. Aynı kişinin hayatı içinde bile bu dalgalanmaların görülebildiği ifade ediliyor.

Yavaş ya da hızlı geçiş farklı sağlık sonuçlarına bağlanıyor

Araştırmacılar, geçiş süresindeki bu değişimlerin birikerek uzun süreli “yavaş” ya da “hızlı” seyirler oluşturabileceğini ve bunun sağlık üzerinde etkileri olabileceğini söylüyor. Özellikle sindirim sistemi hastalıkları açısından yavaş geçişin, küçük bağırsakta bakteri çoğalmasına zemin hazırlayabileceği belirtiliyor. Bu durumun, araştırmacıların irritable bağırsak sendromu (IBS) ile ilişkilendirilebileceğini ifade ettiği bir tablo olduğu aktarılıyor.

Enflamatuvar bağırsak hastalığı (IBD) ve kabızlık gibi durumlar da geçiş süresinden etkilenebilecek başlıklar arasında. Ekip, kabızlık ve IBD’nin kolon kanseri gelişimi için risk oluşturduğunu; kolon kanserinin ise dünya genelinde en sık görülen kanser türleri arasında üçüncü sırada yer aldığını kaydediyor.

Çalışmada ayrıca batı tipi beslenme örüntüleri ve bağırsakta uzun geçiş süresinin, safra asidi havuzunu etkileyerek değişikliklere yol açabileceği ifade ediliyor. Araştırmacılar bu etkilerin bağırsakla sınırlı kalmayabileceğini de dile getiriyor: kabızlık ve bağırsak alışkanlıklarındaki değişikliklerin, Parkinson, Alzheimer ve multipl skleroz dahil nörolojik hastalıklarla ilişkilendirildiği belirtiliyor.

Haberin dayandığı açıklamalarda, nedensel mekanizmaların tamamının kesinleşmiş olmadığı; ancak geçiş süresinin uzamasıyla mikrobiytanın parçalayacağı karbonhidratların azalabileceği, bunun da potansiyel olarak zararlı bileşiklerin fazla üretimine yol açabileceği aktarılıyor. Kalın bağırsakta daha faydalı kısa zincirli yağ asidi üretiminin azalabileceği de ifade ediliyor.

Kolorektal cerrah Ketan Thanki (Long Beach Medical Center, California) çalışmada yer almamasına rağmen Healthline’a yaptığı açıklamada, geçiş yavaşladığında fermente edilebilir karbonhidratların distal kolona ulaşmadan tükendiğini; bakterilerin de karbonhidratları fermente etmek yerine proteinleri fermente ederek amonyak, hidrojen sülfür, fenoller, indoller ve dallanmış zincirli yağ asitleri gibi metabolitlerin ortaya çıkmasına neden olabileceğini aktarıyor. Thanki’ye göre bu ürünler kolon hücreleri üzerinde doğrudan toksik etki gösterebilir, kolon hücresi DNA’sını hasarlayabilir, kanserle ilişkili mutasyonları artırabilir ve bağırsak duvarında “sızdırganlık” (leaky gut) olarak anılan durumu teşvik ederek sistemik iltihabı güçlendirebilir.

Yeni araştırmalara kapı aralanıyor

Derleme, bağırsak geçiş süresinin kısa ya da uzun olmasının insan için “kesin olarak iyi” ya da “kesin olarak kötü” olduğuna dair tek bir sonuç ileri sürmüyor. Daha çok, araştırmacıların henüz bağırsak geçiş süresinin sağlık ve hastalık açısından ne kadar belirleyici olabileceğini bütünüyle kavramaya başlamadığını vurguluyor.

Genel çerçevede ekip, bağırsak mikrobiyomu ile ilgili çalışmalarda geçiş süresi ölçümlerinin de hesaba katılması gerektiğini savunuyor. Böylece bağırsak mikrobiyomu, beslenme ve hastalık ilişkilerinin daha iyi anlaşılabileceği; elde edilecek bulguların da bağırsak içinde ve bağırsak dışındaki pek çok hastalığın önlenmesi, tanısı ve tedavisi için yaşam boyu kritik olabileceği belirtiliyor.

Alathar’da çamur katmanı ayak izlerini günümüze taşıdı

Ayak izlerinin günümüze kadar ulaşmasını sağlayan en önemli etkenin, çamurlu yüzeylerin doğal “koruma” özelliği olduğu ifade ediliyor. Araştırmacılar ve jeologlar, normal şartlarda çamur üzerindeki izlerin kısa süre içinde silinebileceğini belirtiyor. Ancak Alathar bölgesindeki çevre koşulları, izlerin adeta bir kalkan altında kalmasını mümkün kılmış görünüyor.

Yaklaşık 130 bin ila 80 bin yıl önceki buzul arası dönemde oluştuğu düşünülen kurak evreye işaret eden çamur çukurunda, yalnızca insan izleri değil çok sayıda antik hayvan izi de yer alıyor. Bölgeyi izlerin üstünden hızla örten yeni tortul katmanlar ve bu katmanların, buzul çağı öncesinde bölgeden geçen son insan grubunu kapsadığı düşünülüyor. Böylece ayak izleri bozulmadan korunmuş.

İzler kimin? Homo sapiens işaret ediliyor

Keşfi yürüten uluslararası bilim ekibi, izlerin boyutları ve ilgili döneme ait fosil kayıtlarını birlikte değerlendirerek ayak izlerinin anatomik özelliklerini inceledi. Bölgede aynı dönemde farklı insan türlerinin bulunabileceği bilgisi olsa da izlerin ölçümleri, adımların modern insan olan Homo sapiens tarafından atıldığını gösteriyor.

Neandertallerin (Homo neanderthalensis) söz konusu coğrafi bölgede varlığına dair bulgu olmadığı vurgulanıyor. Ayrıca izlerin erken Homo sapiens anatomisiyle yüksek uyum göstermesi, araştırmacıların tespiti daha güçlü biçimde ileri sürmesini sağlıyor. Sonuç olarak, modern insanın Afrika dışındaki alanlarda sanılandan daha erken dönemlerde aktif biçimde varlık gösterdiği değerlendirmesi öne çıkıyor.

“Tarih öncesi otoyol”: Göl kenarı geçici durak olabilir

İnsan ayak izlerinin bulunduğu göl yatağında yapılan incelemelerde, bıçak ya da taş alet gibi aletlere veya kesilmiş hayvan kemiklerine rastlanmadığı aktarılıyor. Bu durum, bölgenin kalıcı bir yerleşimden ziyade geçici ziyaretlere sahne olduğunu düşündürüyor.

Bilim insanları, Alathar Gölü’nün göç eden insan ve hayvan toplulukları için “tarih öncesi bir otoyol” ve su durağı işlevi gördüğünü değerlendiriyor. Kuraklık ve iklim değişikliği nedeniyle tatlı su kaynaklarını takip etmek zorunda kalan Homo sapiens topluluklarının, büyük av hayvanlarını izleyerek göl kenarından kısa süreli geçtiği ifade ediliyor. Bu ziyaretin temel gerekçesinin içme suyu ihtiyacını karşılamak olduğu belirtiliyor.

Bulgu seti, göl kıyısının insanlık tarihinin kıtalararası en eski göç rotalarından birine dair günümüze kalan en somut izlerden biri olabileceğini düşündürüyor. Böylece 115 bin yıl önce çamurda kalan izler, yalnızca geçmişi anlatmakla kalmıyor; aynı zamanda göç yollarına dair kabul gören zaman çizelgesini de yeniden şekillendiriyor.

10 haftalık eğitimle echolocate öğrenme

Durham Üniversitesi’nden araştırmacıların 2021’de PLOS One’da yayımlanan çalışması, 10 haftalık eğitimle hem görme engelli hem de gören katılımcıların verbal tıklamalar kullanarak echolocate öğrenebildiğini gösterdi. Bu yaklaşım, görme sorunu yaşayan bazı kişilerin hali hazırda kullandığı yöntemlerle de benzerlik taşıyor; kimi zaman ağızdan yapılan tıklamalar yerine bastonla yapılan dokunuşlar tercih edilebiliyor. Bulgular, pek çok kişinin uygun eğitimle echolocate için gereken tekniği öğrenebileceğine işaret etti.

Eğitim beynin yapısını ve işlevini değiştiriyor

Aynı ekipten bazı araştırmacılar, bu kez 26 katılımcının 10 hafta boyunca aldığı eğitimin beynin fiziksel yapısında nasıl bir değişime yol açtığını inceleyen bir takip çalışmasına imza attı. Cerebral Cortex’te yayımlanan çalışmada ekip, beyin taramalarında V1’i (birincil görsel korteks) ve A1’i (birincil işitsel korteks) değerlendirdi.

Tarama sonuçları dikkat çekiciydi: Echolocate eğitimi alan hem görme engelli hem de gören katılımcılarda V1’lerde ses yankılarına yönelik duyarlılık geliştiği görüldü. Araştırmacılar makalelerinde, “Erişkinlikte tıklama temelli echolocate öğrenen görme engelli ve gören kişilerde, birincil duyusal alanlar V1 ve A1’de işlevsel ve yapısal beyin değişimlerini ilk kez gösteriyoruz” ifadelerini kullandı.

Çalışma aynı zamanda önceki araştırmalara dair bir perspektif de sunuyor. Daha önceki bulgular, yetişkinlerdeki esnekliğin çoğunlukla daha yüksek düzey duyusal alanlarda görüldüğünü öne sürmüştü. Ancak bu araştırma, görme engelli olmanın ya da görmeyi sürdürüyor olmanın, bu senaryoda beynin uyum sağlama yeteneğini belirleyici biçimde etkilemediğini savunuyor. Bir diğer ifadeyle, beynin ses yankılarına duyarlılık geliştirmesi için uzun süreli tek bir duyusal yoksunluk döneminin şart olmadığına dair kanıtlar sunuluyor. Araştırmacılar, “Birincil duyusal bir alanın (V1) farklı bir modaliteden gelen girdiye (burada ses yankıları) duyarlılık göstermesinin tipik yetişkin insan beyninin normal bir özelliği olarak değerlendirilebileceğini güçlendiren kanıtlar sunuyoruz” dedi.

Deniz memelilerinden gelen evrimsel ipuçları

Echolocate’nin beyni nasıl etkileyebileceğine dair çerçeveyi genişleten bir başka çalışma ise evrime odaklanıyor. ABD ve Birleşik Krallık’tan araştırmacılar, 2025’te PLOS One’da yayımlanan çalışmada, 10 haftalık eğitim yerine 30 milyon yıllık evrimin balinaların ve yunusların beyinlerini nasıl değiştirdiğini inceledi.

Ekip; echolocate yapabilen üç yunusun ve echolocate yapamayan, buna rağmen karanlık ortamlarda gezinmek için sese bağımlı olan bir bıyıklı balinanın beyinlerindeki işitsel sistemleri analiz etti. Bulgular beklenenden fazla benzerlik içerirken tek belirgin farkın yunuslarda beyincik (cerebellum) ile ilgili belirli bir bağlantının daha güçlü olması olduğu belirtildi.

Woods Hole Oceanographic Institution’dan biyolog Peter Tyack, “Beyincik uzun süre denge ve motor kontrol merkezi olarak görülüyordu; ancak yeni kanıtlar, bunun duyusal ve motor bilgiyi bütünleştiren ve özellikle hızlı tahmin yapan bir merkez olduğunu güçlü şekilde düşündürüyor” değerlendirmesinde bulundu. Bu bulgu, echolocate kaynaklı uyarlamaların her zaman beklenen bölgelerde ortaya çıkmayabileceğine dair ek bir işaret olarak yorumlanıyor: Yunuslarda değişimlerin, görme yerine dokunmayla daha yakından ilişkili beyin bölgelerinde yoğunlaşması dikkat çekiyor.

Makaledeki genel mesaj şu: Echolocate ve beyin-bellek ilişkisini anlamak için daha fazla veri toplanması gerekiyor. Deniz bilimci Peter Cook da, “Teknoloji nihayet bu gizemli sinir sistemlerini çözmeye ve onların nasıl çalıştığını ortaya çıkarmaya başlayacak düzeyde” diyerek, çalışmaların sinirbilim açısından önemine vurgu yaptı.

Çalışmalar PLOS One ve Cerebral Cortex’te yayımlandı. Bu haber, Rebecca Dyer tarafından doğrulama adımından geçirilip Peter Dockrill tarafından düzenlendi.

Killer T hücreleri tek başına değil: Dendritik hücreler de kritik

Çalışma, kreatinin kanser karşıtı saldırıyı yalnızca “killer T” hücreleri düzeyinde artırmadığını; bu hücreleri yönlendiren ve hazırlayan dendritik hücrelerin işleyişini de destekleyebileceğini gösteriyor. Araştırmacılara göre dendritik hücreler, T hücrelerini doğru zamanda ve doğru şekilde harekete geçirerek bağışıklık tepkisinin düzenli ilermesini sağlıyor.

Laboratuvar ve hayvan deneylerinden dikkat çeken bulgular

İlk aşamada farelerdeki tümör dokuları incelendi. Araştırmacılar, tümör içindeki dendritik hücrelerde kreatini hücre içine taşıyan mekanizmanın sağlıklı dokudaki dendritik hücrelere kıyasla daha aktif olduğunu belirledi. Ayrıca laboratuvarda bu kreatin taşıyıcısı olmadan yetiştirilen dendritik hücrelerin daha hızlı bozulduğu ve T hücrelerini kanserle savaşmak üzere daha az etkili biçimde hazırladığı görüldü. Bu destek ağını kullanan T hücrelerinin performansı da zayıfladı.

Çalışmanın ikinci bölümünde ise bunun tersi denendi: farelerde melanom modeli üzerinde kreatin artırımı uygulandı. Sonuçlar tümör büyümesinin belirgin biçimde yavaşladığını, dendritik hücre sayısının ve aktivitesinin arttığını gösterdi. Araştırmacılar, bu bulguların kreatin metabolizminin dendritik hücre işlevini düzenlemede daha önce fark edilmeyen bir rol oynayabileceğini ortaya koyduğunu belirtiyor.

İmmünoterapilerde potansiyel destek ve önemli uyarı

İmmünoterapiler, bağışıklık sistemindeki killer T hücrelerini kanseri hedefleyecek şekilde eğitmeye dayanıyor. Ancak bu tür tedavilerin etkili olabildiği hasta oranının yaklaşık %20 ile %40 aralığında olduğu belirtiliyor. Araştırmacılar, kreatinin dendritik hücre altyapısını da enerjiyle desteklemesi halinde bu tedavilerin performansını artırmaya yardımcı olabileceğini savunuyor.

Öte yandan çalışma, kanser hastalarının doktor görüşü olmadan kreatin takviyesi ya da kişiye özel tıbbi uygulamalara başlamaması gerektiğini açıkça vurguluyor. Araştırmanın şu anki kanıtı fare modelleri ve laboratuvarda yetiştirilen insan hücrelerine dayanıyor. Bir sonraki adım olarak klinik denemeler planlanıyor; kanser immünoterapisi alan kişilerde farklı kreatin dozlarının etkileri test edilecek.

Ardından elde edilecek sonuçların, kreatinin bağışıklık yanıtını güçlendirmede nasıl bir rol oynayabileceğini netleştirmesi bekleniyor. Araştırmacılar kreatinin iki tamamlayıcı biçimde kullanılabileceği fikrini de gündeme getiriyor: Halihazırda immünoterapi alan hastalarda bağışıklık tepkisini güçlendirecek bir destek ve dendritik hücre temelli aşıların uygulanmadan önce kalitesini artırabilecek bir araç.

“Süper yürüyen”lerde bilişsel risk daha düşük

Çalışma, ABD’de yürütülen ve 80 yaş ve üzerindeki kişilerin yer aldığı birden fazla uzun süreli yaşlanma araştırmasından elde edilen verileri bir araya getirdi. Ana analiz, başlangıçtaki yaş ortalaması yaklaşık 84 olan 3 bin 989 katılımcıyı kapsadı.

Katılımcıların belirli bir mesafeyi ne kadar sürede yürüdüğü ölçüldü. Yaşı ve cinsiyetindeki kişilerin ortalamasına göre en az 1,5 standart sapma daha hızlı yürüyenler “süper yürüyen” olarak sınıflandırıldı. Bu ölçüte göre 358 kişi, yani katılımcıların yaklaşık yüzde 9’u bu gruba girdi.

Bilişsel bozukluğu araştırmanın başlangıcında bulunan 274 kişi risk analizinin dışında bırakıldı. Kalan katılımcılar 3,4 ile 5,4 yıl arasında takip edildi. Takip süresinin sonunda, süper yürüyenlerin bilişsel bozulma geliştirme olasılığının diğer katılımcılara kıyasla yüzde 51 daha düşük olduğu belirlendi.

Bu sonuçlar; yaş, cinsiyet ve eğitim düzeyi gibi etkenler hesaba katıldıktan sonra da değişmedi. Yani ilişki, tek bir demografik unsurla açıklanamayacak kadar belirgindi.

Hipokampus daha iyi korunuyor

Araştırmanın bulguları yalnızca risk oranlarıyla sınırlı kalmadı. Bilim insanları, beyin MR’larından elde edilen görüntülerde hızlı yürüyenlerin bazı beyin bölgelerinde daha iyi koruma gösterdiğini değerlendirdi. Hafıza ve mekânsal yön bulma açısından kritik öneme sahip hipokampusun bazı bölümlerinin “süper yürüyen” grubunda daha büyük ve daha iyi korunduğu görüldü.

Öte yandan, beynin genel kortikal kalınlığı açısından gruplar arasında belirgin bir farklılık bulunmadı. Bu da yürüyüş hızının, beyin yaşlanmasının tüm yönlerini aynı şekilde etkilemediğini düşündüren bir ayrıntı olarak öne çıktı.

Çalışmada ayrıca süper yürüyenlerin sadece genel bilişsel puanlarının değil; hafıza, bilgiyi işleme hızı ve planlama gibi alanların da daha yavaş gerilediği aktarıldı. Ayrıca görev değiştirme gibi yürütücü işlevlerdeki gerilemenin de daha kontrollü ilerlediği belirtildi.

“Daha hızlı yürümek demansı önler” denemiyor

Araştırmanın dikkat çeken noktalarından biri de ölüm sonrası incelemelerle ilgili kısım oldu. Süper yürüyenlerde yaşam boyunca bilişsel performansın daha iyi olmasına karşın, ölüm sonrası yapılan incelemelerde Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleriyle ilişkili patolojik değişikliklerin daha az görülmediği ifade edildi.

Bilim insanları bu bulguyu, süper yürüyenlerin hastalıkla ilişkili değişiklikleri hiç geliştirmediği anlamına gelecek şekilde yorumlamadıklarını vurguladı. Bunun yerine, beyinlerinin bu değişikliklere karşı daha dirençli olabileceği ihtimali üzerinde duruldu. Başka bir ifadeyle, benzer Alzheimer patolojisine rağmen bilişsel işlevlerin daha uzun süre korunabildiği değerlendirildi.

Öte yandan araştırma ekibi, hızlı yürüyüşün bilişsel gerilemeyi doğrudan önlediğini kanıtladığını iddia etmedi. Çalışmanın gözlemsel olduğu belirtilerek ilişkinin yönünün kesin olarak belirlenemediği söylendi. Daha sağlıklı beyne sahip kişilerin daha hızlı yürüyebileceği; bununla birlikte hızlı yürüyüş ve fiziksel hareketliliğin de beyin sağlığını destekleyebileceği ifade edildi.

Ayrıca katılımcıların büyük bölümünün eğitim düzeyi yüksek, sağlık bilinci yüksek ve genel olarak iyi işlev gösteren kişilerden oluştuğu da hatırlatıldı. Bu nedenle bulguların toplumun tamamına birebir uygulanması şu an için zor görünüyor.

Sonuç olarak araştırmacılar, insanların sırf daha hızlı yürümeye çalışmasının bilişsel gerilemeyi otomatik olarak önleyeceğinin söylenemeyeceğini belirtti. Bununla birlikte kişinin kendi alışılmış yürüme hızında zaman içinde belirgin bir yavaşlama görülmesi, fiziksel ya da bilişsel sağlıkta bir değişimin işareti olabilir.

Tetris, travmatik anının canlılığını zayıflatıyor

Araştırma, Covid-19 pandemisi döneminde iş yerinde travmaya maruz kalan 99 NHS çalışanını kapsadı. Katılımcılardan ölüm vakalarına tanıklık gibi ağır deneyimler yaşayanların bir kısmına, tedavi sürecinin parçası olarak Tetris tabanlı özel bir müdahale uygulandı.

Çalışmada kullanılan yöntem “imagery competing task intervention” (ICTI) olarak adlandırılıyor. Süreç, katılımcıların travmatik bir anıyı kısaca hatırlamasının ardından, Tetris’in yavaş bir versiyonunu oynamasını içeriyor. Ardından zihinsel olarak Tetris ızgarasını ve blokları hayal etmeleri isteniyor.

Bu yaklaşımın, beynin görsel-uzamsal alanlarını meşgul ederek istenmeyen anıların daha az canlı hale gelmesini sağladığı düşünülüyor. Başka bir ifadeyle, zihin anı yerine oyunun görsel-mekânsal içeriğine odaklanabildiğinde, travmatik görüntülerin yoğunluğu düşüyor.

Dört hafta içinde 10 kat azalma, altı ayda büyük fark

Yöntemin sonuçları hakemli bilim dergisi The Lancet Psychiatry’de yayımlandı. Yayınlanan verilere göre, Tetris temelli müdahale alan grupta dört hafta içinde flashback sayısında 10 kat azalma görüldü. Altı ay sonunda ise katılımcıların yaklaşık yüzde 70’i, benzer türde bir anı yaşamadığını bildirdi.

Araştırma aynı zamanda travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtilerinde azalma yaşandığına da işaret ediyor. Karşılaştırma için diğer katılımcılara standart tedavi verildi ya da stres azaltmaya yönelik Mozart müzikleri ve besteciyle ilgili podcast’ler dinletildi. Çalışmada en güçlü iyileşmenin ise Tetris temelli müdahale grubunda ortaya çıktığı belirtildi.

Çalışmaya liderlik eden Emily Holmes, tek bir kısa travmatik geri dönüşün bile gündelik yaşamı ciddi biçimde etkileyebileceğini vurgulayarak, bu görsel müdahalenin istenmeyen anıların etkisini yavaşlattığını ifade etti.

1980’lerde geliştirilen ve dünya genelinde geniş bir kullanıcı kitlesine ulaşan Tetris, bu araştırmayla birlikte yalnızca bir eğlence aracı olarak değil, potansiyel bir dijital terapi yöntemi olarak da gündeme geldi. Uzmanlara göre yöntemin öne çıkan yönleri; kolay erişilebilir olması, düşük maliyetli olması, dil engelini aşabilmesi ve travmayı sözlü olarak anlatmayı gerektirmemesi.

Çalışmayı finanse eden Wellcome Vakfı’ndan Tayla McCloud, daha geniş çaplı denemelerde benzer sonuçlar elde edilmesi halinde yöntemin küresel ölçekte ciddi bir etki yaratabileceğini söyledi. Ekip şimdi yöntemi daha büyük ve daha farklı gruplarda test etmeyi planlıyor; ayrıca rehberli uygulama gerektirmeden kullanılabilecek bir versiyon üzerinde çalıştıklarını belirtti.

Yoğun baskı altında olan sağlık çalışanlarının zihinsel sağlığına, basit bir oyun üzerinden destek sunulabilmesi fikri, dijital terapilerin geleceği açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

GAE nasıl çalışıyor?

GAE, osteoartrit sürecinde eklenen anormal damar yapılarını ve ağrı sinyaliyle ilişkili sinirleri hedef alıyor. Mantık, bu damarların kapatılmasıyla birlikte ağrı algısını güçlendiren ortamın sakinleşmesi. İşlemin kendisi uzun süredir bilinse de, bu çalışmada kan damarlarını tıkamak için kullanılan madde yeni bir uygulama alanı sunuyor. Daha önce antibiyotik bazlı tıkayıcıların kullanıldığı yöntemlerde, ilave iltihaplanma riski ve antibiyotik direnci endişeleri gündeme gelmişti. Bu araştırmada ise kanda giderek çözünen mikroskobik jel tanecikler kullanıldı.

12 ayda ağrı düşüşü ve işlev artışı

Çalışma, daha önce fizik tedavi, iltihap giderici ilaçlar ya da eklem içine yapılan enjeksiyonlarla yanıt vermeyen osteoartritli 194 kişiyi kapsadı. Ortalama yaş 69 olan katılımcılarda 12 aylık sürecin başında ağrı düzeyi ortalama 10 üzerinden 7’ydi. Takibin sonunda bu değer 3’e geriledi. Günlük aktiviteler, spor ve eğlence faaliyetleri, yaşam kalitesi ve osteoartrite bağlı belirtiler alanlarında da belirgin iyileşmeler gözlendi. Ayrıca dikkate değer bir yan etki bildirimi yapılmadı.

Radioloji uzmanı Florian Nima Fleckenstein, GAE’nin eklem çevresindeki anormal aşırı damar oluşumunu hedefleyerek hastalığın seyrini değiştirme potansiyeli taşıdığını söyledi. İşlemin, mikroskobik jel taneciklerin saatler içinde ortadan kalkması nedeniyle kalıcı tıkanma yaratmadan iltihap-diz ağrısı döngüsünü kırmaya yardımcı olabileceği belirtiliyor. Fleckenstein, embolizasyonla birlikte damar yapısının ve buna bağlı olarak dizdeki sinir yapısının da düzenlenebileceğini ifade etti.

Kontrol grubu yok, araştırma yine de umut verici

Çalışmada karşılaştırma yapmak üzere bir kontrol grubu bulunmuyor; katılımcılar da tek bir hastaneden seçildi. Buna rağmen tedavinin farklı alanlarda işe yaraması araştırmacılar açısından güçlü bir işaret olarak görülüyor. Elde edilen sonuçların, daha geniş gruplarla ve daha uzun süreli takiplerle desteklenmesi; ayrıca tamamen randomize klinik araştırmalarla etkinliğin başka bir tedaviye ya da plaseboya kıyasla netleştirilmesi hedefleniyor.

Araştırma sonuçları Radiology dergisinde yayımlandı. Fleckenstein, diz osteoartriti olan birçok hasta için günümüzde gerçek bir tedavi boşluğu bulunduğunu; eklem içine enjeksiyonların her zaman yeterli rahatlama sağlamadığını, diz protezinin ise tıbbi ya da kişisel nedenlerle her zaman bir seçenek olmadığını vurguladı. Bu nedenle, GAE’nin enjeksiyonlar ile diz protezi arasında anlamlı bir alternatif olabileceği belirtiliyor.

İnsan konuşmaları daha yüksek alarm veriyor

Kanada’daki Western University’den koruma biyoloğu Michael Clinchy, aslanların gezegendeki en büyük “grup avcısı” kara yırtıcılardan biri olmalarına rağmen hayvanların tepkilerinde aslanlara kıyasla insan korkusunun öne çıktığını belirtiyor. Clinchy’e göre “insanlarla avlanılmadığında hayvanların alışacağı” fikri destek bulmuyor; korku yaygın biçimde sürüyor.

2023’te yayımlanan çalışmada Western University’den ekolojist Liana Zanette ve çalışma arkadaşları, Güney Afrika’daki Greater Kruger Ulusal Parkı’nın su birikintileri çevresinde bir dizi ses kaydı dinletti. Bölge, dünyada kalan en büyük aslan (Panthera leo) topluluklarından birine ev sahipliği yaptığı için diğer memeliler bu yırtıcıların tehlikesini yakından tanıyor.

Araştırmacılar, Tsonga, Kuzey Sotho, İngilizce ve Afrikaanca gibi yerel dillerde insan konuşmalarının yanı sıra insan avcılığıyla ilişkilendirilen sesleri (havlayan köpekler ve atış sesleri) ve aslanların kendi aralarındaki iletişim seslerini de test etti. Clinchy’ye göre asıl kritik nokta, aslan kayıtlarının karşılıklı “kükreme” değil, daha çok hırıltı ve growl gibi iletişim benzeri vokalizasyonlardan oluşması; böylece insan konuşmalarının karşılaştırılabilir bir ses düzeniyle test edilebilmesi sağlandı.

Deneylerde gözlenen 19 memeli türünün neredeyse tamamı, su birikintilerini insan konuşmalarını duyduklarında, aslan seslerine ya da avcılıkla bağlantılı diğer tehdit sinyallerine kıyasla iki kat daha sık terk etmeye yöneldi. Bu türler arasında gergedanlar, filler, zürafalar, leoparlar, sırtlanlar, zebralar ve yaban domuzları da yer alıyor.

Korku sadece Afrika’ya özgü değil

Aynı araştırma ekibinin çalışmayı dünyanın başka bir tarafına taşıdığı belirtiliyor. 2024’te Proceedings of the Royal Society B’de yayımlanan bir araştırmaya göre Avustralya’daki kanguru, wallaby ve diğer keseli memeliler, diğer herhangi bir yırtıcıdan daha fazla insanlardan korkuyor. İnsanların Avustralya’da yaklaşık 60 bin yıldır bulunduğu; bu sürenin Afrika’da aslanlarla aynı ortamı paylaşan türlerin milyonlarca yıl süren beraberliğine göre çok daha kısa olduğu vurgulanıyor.

Elde edilen sonuçlar, “korkunun” uzun dönemli evrimsel koşullanmadan bağımsız şekilde de tetiklenebildiğini düşündürüyor. Ekip, insanlarla ilgili seslerin en güçlü korkuyu başlatmasının, yaban hayvanlarının insanı gerçek tehlike olarak tanıdığını; havlayan köpekler gibi diğer rahatsız edici seslerin ise daha düşük düzeyde “temsili” işaretler olduğunu ileri sürüyor.

Koruma çalışmaları için yeni fırsat

İnsan korkusunun, bazı savana türlerinin sayıları üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceği de ifade ediliyor. Önceki bulgulara göre, yalnızca artan korku bile nesiller boyunca av popülasyonlarını azaltabilir.

Buna karşın koruma biyologlarının bu bilgiyi türleri korumak için kullanabileceği düşünülüyor. Örneğin Güney Afrika’da kaçak avlanmanın bilindiği alanlarda insan konuşmalarını belirli bir biçimde yayarak nesli tehlike altındaki Güney beyaz gergedanı (Southern white rhino) tehlikeden uzak tutmayı hedefliyorlar.

Zanette, korkunun savan memelileri topluluğu boyunca bu kadar yaygın olmasının, insanın çevresel etkisini açık biçimde gösteren güçlü bir kanıt olduğunu söylüyor. Habere konu edilen araştırmaların Current Biology ve Proceedings of the Royal Society B’de yayımlandığı aktarılıyor.

Pigment vücuda girince bağışıklık alarmı devreye giriyor

Dövmelerin kalıcı olmasını sağlayan temel mekanizma, deriye enjekte edilen mürekkebin bağışıklık sistemi tarafından “yabancı madde” olarak tanınması. Pigment, derinin orta tabakası olan dermiste hücrelere ulaşırken hızla yabancı olarak algılanıyor. Vücut bağışıklık hücrelerini harekete geçiriyor; ancak pigment parçacıkları, bağışıklık hücreleri tarafından kolayca temizlenemeyecek kadar büyük olabiliyor.

Bu durum hem dövmenin kalıcı olmasına yardım ediyor hem de vücudun uzun süre boyunca uzaklaştırılamayan bir “davetsiz misafir”e karşı mücadele etmeye devam etmesine yol açabiliyor. Ayrıca araştırmalar, dövme mürekkebi parçacıklarının lenf sistemine geçebildiğini ve lenf düğümlerinde birikebildiğini ortaya koyuyor. Lenf düğümleri, bağışıklık faaliyetlerinin önemli merkezleri; lenf sıvısı bu düğümlerde süzülerek zararlı olabilecek hücreler, mikroplar ve yabancı maddelerden arındırılıyor.

Renkli dövmeler alerji ve kronik iltihapla daha sık ilişkilendiriliyor

Dövmeler, pigmentin sadece vücutta dolaşmasıyla değil, doğrudan bağışıklık tepkisini tetikleyebilmesiyle de gündeme geliyor. Konuyla ilgili bir başka boyut ise dövme mürekkeplerinin içeriği. Tıp ve mikrobiyoloji alanında çalışan Manal Mohammed, The Conversation için kaleme aldığı değerlendirmede, modern dövme mürekkeplerinin renk veren pigmentler, mürekkebi dağıtmaya yardımcı sıvı taşıyıcılar, mikropların çoğalmasını engelleyen koruyucular ve az miktarda safsızlıklar gibi çok bileşenli bir karışım içerdiğini belirtiyor.

Bilim insanları dövme mürekkeplerinde eser miktarda bazı ağır metallere rastlandığını bildiriyor. Bunlar arasında nikel, kobalt, krom ve nadiren kurşun da bulunabiliyor. Bu tür maddelerin yüksek seviyelerde birikmesi toksisiteye yol açabiliyor; iç organ hasarı, sinir sistemi üzerinde olumsuz etkiler ve kanser riskinin artması gibi ciddi sağlık sorunlarıyla ilişkilendiriliyor. Bazı durumlarda, bu metallere bağlı olarak alerjik tepkiler ve bağışıklık hassasiyeti görülebildiği ifade ediliyor.

Özellikle renkli mürekkeplerin—başta kırmızı, sarı ve turuncu—alerjik reaksiyonlar ve kronik iltihapla daha sık ilişkilendirildiği belirtiliyor. Mohammed, kırmızı mürekkebin kalıcı kaşıntı, şişlik ve “granülom” adı verilen küçük iltihabi nodüllerle bağlantılı olabildiğini; bağışıklık sisteminin çıkarılamayan materyali izole etmeye çalışmasıyla bu tabloların gelişebildiğini aktarıyor. Bu alerjik reaksiyonlar ve kronik iltihabın bir bölümünün metal tuzları ve azo pigmentlerden kaynaklanabileceği ileri sürülüyor.

Güneş ve lazer süreçleri pigmenti parçalayarak risk tartışmasını büyütüyor

Azo pigmentler, dövmelerde canlı renkler sağlamak için kullanılan organik bileşikler. Aynı amaçla tekstil ve plastik sektöründe de kullanılıyor. Ancak belirli radyasyon türlerine maruz kalmaları durumunda parçalanıp aromatik aminlere dönüşebiliyor. Bu dönüşüm, örneğin güneşte uzun süre kalındığında ya da dövme “yanlış” olarak görülüp lazerle silinmeye çalışıldığında ortaya çıkabiliyor.

Lab çalışmaları, aromatik aminlerin kanser ve genetik hasarla ilişkilendirildiğine işaret ediyor. Dövme pigmentlerinde—özellikle siyahlarda—kömür kurumunda, araç egzozunda ve yanmış gıdalarda bulunan poliaromatik hidrokarbonlara da rastlanabildiği; bu bileşiklerin bir kısmının kanserojen sınıfında değerlendirildiği aktarılıyor.

Şimdilik insanlarda dövmelerin doğrudan kansere yol açtığını güçlü biçimde gösteren kesin bir kanıt bulunmadığı belirtilirken, laboratuvar ve hayvan çalışmaları olası risk ihtimalinin sürdüğünü gösteriyor. Geçen yıl yayımlanan gözlemsel bir araştırmada ise dövme yaptıran kişilerde melanom riskinin %29 daha yüksek olabileceği yönünde bir bulgu paylaşıldı; ancak diğer yeni çalışmalar aynı ilişkiyi doğrulamamış durumda.

Enfeksiyon riski de masada: Deri bariyeri geçici olarak bozuluyor

Dövmeyle ilgili yalnızca kimyasal ve bağışıklık temelli riskler değil, enfeksiyon ihtimali de önemli. Dövme işlemi derideki bariyeri bozduğu için vücudun; Staphylococcus aureus, hepatit B ve C gibi enfeksiyonlara karşı önemli savunma mekanizması zayıflayabiliyor. Nadir bazı atipik mikobakteriyel enfeksiyonlar da bu süreçte gündeme gelebiliyor.

Birçok ülkede dövme endüstrisinin düzenlemesinin sınırlı olduğu vurgulanıyor. Bu nedenle dövme yaptırmayı düşünen kişilerin, kullanılan mürekkeplerin içeriğini ve stüdyodaki hijyen uygulamalarını sorması öneriliyor. Bağışıklık sorunlarıyla ilgili geçmişi olanların ise işlemi yaptırmadan önce bir doktora danışması gerektiği ifade ediliyor.

Mohammed, “Dövmeler güçlü bir kendini ifade biçimi olmaya devam ediyor; ancak aynı zamanda ömür boyu süren bir kimyasal maruz kalmayı da temsil ediyor” diyerek, dünya genelinde dövme talebi arttıkça daha iyi düzenleme, şeffaflık ve uzun vadeli bilimsel inceleme ihtiyacının daha da zor göz ardı edileceğini belirtiyor.

Haberde ayrıca, dövme pigmentlerinin bağışıklık sistemi üzerindeki etkilerine dair yeni soruların sürdüğü ve kanıtların henüz tüm tabloyu açıklamadığına dikkat çekiliyor.

Sefer; Cumhurbaşkanlığı himayelerinde, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile TÜBİTAK MAM Kutup Araştırmaları Enstitüsü koordinasyonunda sürdürülüyor. Araştırmaların odağında hem antiviral ilaç adaylarına katkı hem de değişen iklim koşullarına uyum sağlayabilen mikroorganizmalar üzerinden tarımsal çözümler geliştirme fikri bulunuyor.

Antiviral ilaç adayları için biyolojik ipuçları

Antarktika’da yürütülen kutup ekosistemine özgü çalışmalar, ekstrem koşullarda yaşamını sürdüren türlerin güçlü biyolojik özellikler barındırabileceği görüşüyle şekilleniyor. Bu çerçevede seferde, yeni ve etkili antiviral ilaç adaylarının geliştirilmesine katkı sağlayıp sağlayamayacağı da ayrıca değerlendiriliyor.

Bilimsel araştırmaların bu alandaki potansiyelini öne çıkaran yaklaşım, Antarktika’daki canlıların dayanıklılık mekanizmalarının sağlık alanında nasıl kullanılabileceğini anlamaya dönük. Elde edilecek bulguların, antiviral geliştirme süreçlerine yeni bir perspektif getirmesi hedefleniyor.

İklime uyum sağlayan mikroplarla gübre hedefi

Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) çatısı altında, Toprak, Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsü’nden bir araştırma projesi de sefere katılan ekipler arasında yer alıyor. Bu projeyle, değişen iklim şartlarına dayanabilen ve uyum sağlayabilen mikroorganizmaların incelenmesi amaçlanıyor.

Dr. Çağlar Sagun, yürüttükleri çalışmalarla ilgili olarak, “Gerçekleştirdiğimiz projenin incelemesi sonucunda elde edeceğimiz verilerle iklim değişikliğinin etkisine adapte olan organizmalardan yararlanarak iklim değişikliğine karşı savunma stratejileri ve yeni mikrobiyal gübreler geliştirmeyi hedefliyoruz.” ifadelerini kullandı.

Araştırmaların tarım ayağında, Antarktika gibi koşulları zorlayıcı bölgelerde hayatta kalabilen mikroorganizmaların özelliklerinden yararlanarak iklim değişikliğinin tarıma etkilerine karşı daha dayanıklı stratejiler üretmek hedefleniyor. Bu kapsamda elde edilecek veriler, “iklime uyum” fikrini gübre geliştirme süreçlerine taşımayı amaçlıyor.

Seferin iki farklı hedefi aynı yerde buluşturması

Antarktika’da aynı çatı altında yürüyen çalışmaların ortak noktası, kutup ekosisteminin kendine özgü koşullarının bilimsel değerini ortaya çıkarmak. Antiviral ilaç adayları için biyolojik potansiyeli anlamaya dönük araştırmalar ile tarım için mikrobiyal gübre geliştirmeye yönelik incelemeler, farklı alanları tek seferde buluşturuyor.

Sonuçların sağlık ve tarıma nasıl yansıyacağı ise araştırma verileriyle netleşecek. Ancak sefer kapsamında yürütülen değerlendirmeler, Antarktika’daki çalışmaların yalnızca bilimsel merakla sınırlı kalmayıp somut uygulamalara giden yolu da açabileceğini gösteriyor.

Projenin yürütücüsü Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Rengin Özgür Uzilday, uzay biyolojisi alanındaki çalışmalarının regolitlerde tarımı mümkün kılmaya dönük olduğunu söyledi. Regolitlerin organik madde bakımından son derece fakir olduğuna dikkat çeken Uzilday, Dünya’dan Ay ya da Mars’a toprak götürmenin mümkün olmadığını vurgulayarak, çözümün regolitleri tarıma elverişli hale getirmekte olduğunu belirtti.

Önce ekstremofit bitkilerle biyolojik iyileştirme

Çalışmalar yaklaşık 15 ay önce başladı. Bu kapsamda ABD’den Ay ve Mars regolit simülantları, yapı bakımından benzeri olacak şekilde getirildi. Ekip, domatese geçmeden önce yüksek sıcaklık, ağır metal kirliliği, kuraklık ve tuzluluk gibi “ekstrem” çevresel koşullarda hayatta kalabilen bitkileri yetiştirdi.

İlk etapta turpgiller familyasından schrenkiella parvula, arabis alpina (kazteresi) ve noccaea sempervivum bitkileriyle denemeler yürütüldü. Bu aşamanın temel amacı, yapısal olarak regolitlere benzeyen ortamlerde yüksek miktarda bulunan metal ve tuz içeriğinin azaltılmasına yönelik iyileştirmeyi sağlayabilmekti.

Ekip, ekstremofit bitkiler aracılığıyla regolit benzeri yapıdaki çevresel baskılara karşı bir “biyolojik arındırma” süreci kurduklarını ifade etti. Ardından regolit simülantlarını domates üretimine uygun hale getirme aşamasına geçildi.

Domates aşamasında “yüksek miktarda meyve”

Projenin ikinci aşamasında ise metal ve tuz içeriği azaltılan regolit benzerlerinde domates yetiştirildi. Doç. Dr. Rengin Özgür Uzilday, Ay ve Mars regolitlerinde ekstremofit bitki yetiştirdiklerini, domates bitkisini yetiştirmeye başladıklarını ve bazı örneklerde “yüksek miktarda meyve de elde ettiklerini” söyledi.

Uzilday, bir sonraki adımda domates meyvelerinin kalitesini ve moleküler mekanizmalarını araştıracaklarını dile getirdi. Bu sayede yalnızca bitkinin yetişip yetişmediğinin değil, ürünlerin gelişim süreçlerinin ve olası stres yanıtlarının da değerlendirilmesi hedefleniyor.

Proje kapsamında eşi olan Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Tansel Kaygısız da domateslerde hasat olgunluğuna gelen örneklerde detaylı kalite analizleri yapacaklarını belirtti. Kaygısız, hem Dünya toprağında hem de regolit simülasyonlarında yetişen meyvelerin karşılaştırılacağını, elde edilecek verilerin ürünlerin tüketilebilirliği konusunda yol gösterici olacağını kaydetti.

Uzilday ayrıca, “Ay ve Mars toprağı” olarak bilinen regolitlerin organik madde açısından çok yetersiz olduğuna ve doğal bir canlılık barındırmadığına dikkat çekti. Mikro yer çekimi ortamında bitki yetiştirmenin sınırlı koşullarda mümkün olduğuna değinen Uzilday, bu nedenle regolitlerde bitki yetiştirme fikri üzerinde çalıştıklarını ve zaman içinde elde edilecek bilgilerin doğrudan hedef bölgelere aktarılmasını amaçladıklarını söyledi.

Çalışma, henüz hakem onayından geçmeyen ve bilimsel makale arşivi arXiv’de yayımlanan “The Unreasonable Likelihood of Being” başlıklı araştırmaya dayanıyor. Endres, farklı olasılık senaryolarında yaşamın ortaya çıkması için gereken zaman çizelgesini matematiksel olarak değerlendiriyor.

Yaşamın başlangıcı için zaman çizelgesi daralıyor

Endres’in araştırmasında, yaşamın yapı taşı olduğu düşünülen pek çok molekülün doğada çok hızlı biçimde parçalandığına dikkat çekiliyor. Bu durum, daha karmaşık yapıların oluşarak mikrobiyal yaşama giden sürecin “beklenenden daha hızlı” işlemesi gerektiği anlamına geliyor.

Araştırma, bu hız gereksinimi yüzünden yaşamın Dünya’da kendiliğinden başlayıp devam etmesinin sanılandan daha düşük bir olasılığa işaret edebileceği sonucuna varıyor. Endres, mevcut modellerin tamamen yanlış ilan edilmediğini; ancak eksik olma ihtimalinin de bulunduğunu ifade ediyor.

“Yönlendirilmiş panspermi” olasılıklar arasında

Endres, olasılıkları tek bir senaryoya sıkıştırmıyor. Çalışmada öne çıkan seçeneklerden biri, “yönlendirilmiş panspermi” fikri. Buna göre yaşam, gelişmiş bir uygarlık tarafından Dünya’ya taşınmış olabilir.

Bu düşünce ilk kez 1970’lerde, DNA’nın yapısının keşfinde rol oynayan Nobel Ödüllü Francis Crick ve “RNA dünyası” hipotezinin öncülerinden Leslie Orgel tarafından gündeme getirilmişti. İkili, yok olma tehdidi yaşayan ileri bir uygarlığın yaşanabilir gezegenlere bilinçli olarak yaşam tohumları göndermiş olabileceğini savunmuştu.

Endres de çalışmasında, “Dünya gelişmiş uzaylılar tarafından yaşamla dolduruldu mu, yoksa düzen fizik yasalarının sessiz yönetimi altında kaostan mı doğdu?” sorusunu merkezine alıyor. Yani bir yandan kendiliğinden oluşum ihtimaline temkinli yaklaşılırken, diğer yandan uzaylı kaynaklı senaryo tamamen imkânsız sayılmıyor.

Test etmek zor, yapay zekâ ise ihtimalleri geriden okuyabilir

Endres’e göre “uzaylı kökenli yaşam” fikri, Occam’ın Usturası ilkesine—yani en basit açıklamanın tercih edilmesine—ters düşebilir. Yine de mantıksal olarak tamamen kapalı değil.

Öte yandan hipotezin sınanması pratikte son derece güç görünüyor. Endres, yaşamın kökenine dair verileri geriye doğru okuyup okumayacağına dair yapay zekâ yaklaşımlarına da temkinli yaklaşıyor. Ona göre yaşamın cansız maddeden doğduğu senaryolar yanlış olmayabilir; sadece elimizdeki bilgiler eksik kalmış olabilir.

Bugün Mars ya da Venüs’ü yaşamla doldurma fikri bile bilimsel tartışmalarda yer bulabiliyor. Eğer evrende gelişmiş uygarlıklar varsa, benzer müdahalelerin teorik olarak mümkün olması da tartışmanın bir parçası haline geliyor.

Shoesmith Buzulu’nda farkındalık için tırmanış

Türk Bilimsel Araştırma Kampı’nın bulunduğu bölgede yer alan Shoesmith Buzulu’nda gerçekleştirilen tırmanış, ekiplerin uzun süredir sürdürdüğü gözlemlere dayanıyor. Bilim insanları, iklim değişikliği ve buzul erimesinin hızına yönelik farkındalık oluşturmak amacıyla Horseshoe Adası’nda bir araya geldi.

Sefer sırasında, buzul alanlarında yaşanan büyük kırılmaların ardından düzenlenen bu etkinliğin, bölgedeki değişimi görünür kılarak daha geniş bir kamuoyu gündemi oluşturması amaçlandı. Ekipler, Antarktika’daki buzul hareketliliğinin yalnızca yerel düzeyde kalmadığını vurguluyor.

Son 10 yılda her yıl ortalama 10 metre erime tespiti

Türk bilim insanları, Shoesmith Buzulu’nu 10 yıldır süren projelerle izliyor. Yapılan bilimsel çalışmalar sonucunda, son 10 yıl içerisinde her yıl ortalama 10 metrelik buzulun denize döküldüğü tespit edildi.

Yine bölgede gözlemlenen kısa aralıklı büyük kırılmalar, buzul hareketlerinin etkisinin sadece bulunduğu alanla sınırlı olmadığına işaret ediyor. Ekipler, bu durumu küresel ölçekte tehlikeli sonuçlar doğurabilecek somut bir örnek olarak değerlendiriyor.

Sefer Lideri Ersan Başar’dan karbon ayak izi ve sıfır atık mesajı

Sefer Lideri Prof. Dr. Ersan Başar, Shoesmith Buzulu’nda yapılan tırmanışın aynı zamanda “küresel bir mesaj” taşıdığını söyledi. Başar, karbon ayak izinin azaltılması ve “sıfır atık” bilincinin artırılması gerektiğine dikkat çekti.

Buzullardaki yoğun erimenin hayatın dengesini bozabilecek gerçek bir kanıt olduğuna vurgu yapan Prof. Dr. Ersan Başar, çöp üretiminin en aza indirilmesi ve çevresel önlemlerin ön plana çıkartılması gerektiğini belirtti. Antarktika’daki buzul hareketliliğinin tüm dünyayı etkilediğini ifade eden ekip, farkındalık çalışmasıyla iklim krizine karşı somut adımların hız kazanmasına katkı sunmayı amaçlıyor.

Pazartesi günü yayımlanan ve hakemli Proceedings of the National Academy of Sciences’ta yer alan çalışmada, Büyük Uyumsuzluk’un ortaya çıkışına ilişkin zamanlama ve mekanizma yeniden değerlendirildi. Bulgular, bazı senaryoları zayıflatırken, tektonik süreçlerin rolünü daha görünür hale getiriyor.

500 milyon yıllık tortullar, 1,7 milyar yıllık temel üzerine oturuyor

Büyük Uyumsuzluk, dünyanın birçok yerinde yaklaşık 500 milyon yıllık tortul kayaçların, doğrudan 1,7 milyar yıldan daha yaşlı “temel” kayaların üzerine oturmasıyla beliriyor. Aradaki katmanlar görünmediği için, birkaç milyon yıldan bir milyar yılı aşan zaman aralıkları kayıp olarak kalabiliyor.

Araştırmacılar bu nedenle yapıyı, stratigrafik kayıtlar içindeki en “ikonik” ama aynı zamanda en “gizemli” boşluklardan biri olarak tanımlıyor. Çünkü bu boşluğun nasıl oluştuğu ve hangi süreçlerin baskın olduğu, uzun yıllar boyunca farklı hipotezlerle tartışıldı.

Columbia süperkıtasındaki tektonik süreçler öne çıkıyor

Çin’deki Kuzeybatı Üniversitesi’nden Rong-Ruo Zhan liderliğindeki ekip, Büyük Uyumsuzluk’un büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl önce, antik bir süperkıta olan Columbia’nın oluşumu sırasında gerçekleşen tektonik hareketlerle bağlantılı olabileceğine dair yeni kanıtlar sundu. Çalışma, özellikle Kuzey Çin’deki jeolojik alanlardan elde edilen verilere dayanıyor.

Bu yaklaşım, boşluğun açıklanmasında daha önce sıkça gündeme gelen bir alternatif görüşe de doğrudan meydan okuyor. Çünkü söz konusu alternatif senaryoda Büyük Uyumsuzluk’un, yaklaşık 700-600 milyon yıl önce yaşandığı düşünülen “Kartopu Dünya” evresiyle ilişkili olduğu öne sürülüyordu.

Kartopu Dünya senaryosu zayıflıyor

“Kartopu Dünya” evresi, Dünya’nın büyük bölümünü buzla kapladığı varsayımıyla biliniyor. Bu evrenin, yaklaşık 530 milyon yıl önce karmaşık yaşamın hızla çeşitlendiği Kambriyen patlamasından hemen önce gerçekleştiği de düşünülmüştü. İki olayın birbirini etkilemiş olabileceği fikri, bu nedenle zamanlama üzerinden kurulmuştu.

Ancak yeni çalışmanın sunduğu revize tektonik zaman çizelgesi, bu bağlantıyı sorgulatıyor. Ekip, Kuzey Çin’de kabuksal yükselmeyi sağlayan hareketlerin ağırlıkla antik Neoproterozoyik dönemde gerçekleştiğini belirtiyor.

Zamanlama kıtadan kıtaya değişiyor

Çalışmanın ortak yazarlarından Nicholas Christie-Blick, Kuzey Çin’de orta kabuk kökenli metamorfik ve magmatik kayaların yüzeye çıkmasının büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl aralığında yaşandığını ifade ediyor. Ayrıca bu zamanlamanın bölgeden bölgeye değiştiğini vurguluyor.

Christie-Blick, “Yüzey küresel görünebilir, ancak anlamı bölgeden bölgeye değişir” diyerek, benzer bir “boşluk” görüntüsünün farklı yerlerde farklı etkenlerle şekillenebileceğine dikkat çekiyor. Büyük Uyumsuzluk’un Kuzey Amerika’da da Rodinia süperkıtasının parçalanması ve uzun süreli deniz taşkınları gibi yerel süreçlerle biçimlenebileceğini belirtiyor.

Araştırmada ayrıca Kuzey Çin’de beş farklı noktada kayaların termal geçmişi incelenerek, kabuksal yükselmenin esas olarak antik Neoproterozoyik dönem boyunca yaşanan tektonik hareketlerle gerçekleştiği ortaya konuyor.

Tek bir “sebep” ihtimali zayıf

Bulgular, Büyük Uyumsuzluk’un kökenine dair tek bir nedene indirgeme yaklaşımını da sorgulatıyor. Christie-Blick’e göre bu boşluk, bir milyar yılı aşan geniş bir zaman diliminde yaşanmış pek çok süreci temsil edebilir; bu nedenle tek bir açıklama yakalamak beklenmemeli.

Elbette yeni çalışma önemli bir çerçeve sunsa da, Büyük Uyumsuzluk’un nedenleri ve bölgesel farklılıklarıyla ilgili yanıtlanmamış soruların sürdüğü belirtiliyor. Christie-Blick, Güneybatı Laurentia’nın geç Proterozoyik-Kambriyen tektonik gelişimini odağa alan yeni bir çalışma hazırladıklarını söylerken, ekipten Liang Duan’ın da Çin’de havza tektoniği üzerine çok sayıda araştırma yayımladığına dikkat çekiyor.

Christie-Blick sözlerini, “Yerleşik düşünceyi sorgulamayı seviyoruz; çünkü anlayıştaki ilerlemeler çoğu zaman tam da oradan çıkıyor” diyerek tamamlıyor. Böylece Büyük Uyumsuzluk’un sırlarına yaklaşımın, tartışmayı tamamen bitirmekten ziyade yeni sorular ve yeni veriyle yeniden şekillenmeye devam ettiği görülüyor.

David Robson’un bu konuda düşündürdüğü şey şu: Garip zamanlarda gelen gülme, çoğu zaman “yersiz” olmaktan çok, içimizdeki gerilimi bir şekilde boşaltma ihtiyacının işaretine benziyor. Kahkaha, bazen kontrolü kaybettiğimiz için değil; kontrolü yeniden kurmaya çalıştığımız için yükseliyor.

Gülmek, gerilimi kısan bir düğme gibi çalışır

Bir ortam ciddiyetle örülmüşse, herkesin üzerinde görünmez bir ağırlık olur. Böyle anlarda beyin, duygusal dengeyi korumak ister. Bazen de bunu en hızlı yapabildiği yol kahkaha olur. Ses çıkarıp gülmek, bir “savunma” gibi değil; daha çok bedensel bir boşluk yaratıp tansiyonu düşürür. Böylece konuşma akmaya devam eder.

“Yanlış yerde” kahkaha aslında bağ kurma olabilir

Toplum içinde gülmek tek başına eğlenceden ibaret değildir. İnsan ilişkilerinde yakınlık kurmanın, karşı tarafla aynı frekansta olmanın bir sinyali de olabilir. Özellikle belirsizliğin yoğun olduğu anlarda—kim ne hissediyor, şimdi ne olacak—kahkaha, “ben burada kalıyorum” mesajını taşıyabilir. Yani gülüş, bazen bir köprü kurar.

Kaçış değil; duygu yönetiminin doğal refleksi

İstemsiz kahkahayı bastırmaya çalışmak çoğu zaman daha da zorlaştırır. Çünkü gülme, çoğu refleks gibi anlık işler. Beyin, yaşananları tek bir etikete sokmakta gecikirse; beden araya “kontrol dışı” bir tepki koyabilir. Bu tepki, kişinin duygularını inkâr ettiği için değil, aksine o duyguların yükünü hafiflettiği için ortaya çıkar.

Sonuç: Kahkaha bazen en doğru cevabın kendiliğinden halidir

Belki de bu yüzden gülmek bazen bir şakanın değil, bir anın hakkıdır. Yersiz sandığımız kahkahalar; gerilimi dağıtan, bağı güçlendiren ve duygu geçişlerini yumuşatan bir davranış biçimi olabilir. Hayatın içinde doğru anı bulmak zor; ama bedenin bize bir “rahatlık kanalı” açtığını fark etmek, kahkahayı utanç yerine anlayışla karşılamamızı sağlar.

Gülümseme neden “risk azaltır” gibi?

Gülümsemenin en güçlü tarafı, çoğu zaman tartışmasız bir sinyal olmasıdır. Karşımızdaki kişiye doğrudan meydan okumaz; mesafe kurmak yerine yakınlık ihtimalini yoklamaya yarar. Bu yüzden gülümseme, hem topluluk içinde hem de gündelik ilişkilerde “yumuşak geçiş” sağlar: Tanışma anlarında, bekleme salonlarında, hatta zor bir konuşmanın aralığında bile. İyi niyeti ilan etmek, insanın kendini daha az savunur hissetmesine yardım eder. Bu da iletişimin akmasını kolaylaştırır.

Gülmek yalnızca eğlence mi?

Gülme çoğu zaman “komik olanın” refleksi gibi düşünülür. Oysa gülme, komediden daha geniş bir dünyaya kapı aralar. Bazen gerilim düşerken çıkar; bazen belirsizlik dağılırken yankılanır. Ortamın sıcaklığını ölçen, “tamam, tehlike yok” ya da “aynı şeye bakıyoruz” duygusunu birlikte kuran bir ses gibi çalışır. Özellikle kalabalık içinde gülmenin yayılması tesadüf değildir: Ortak bir ritim yakalanır ve insanlar birbirine daha hızlı uyum sağlar. Gülmek, iç gerilimi dışarı akıtan bir tahliye olabileceği gibi, ortak algıyı da hizalayabilir.

Gözyaşı hangi mesajı taşır?

Ağlamak, çoğu kültürde gizlenmeye çalışılan bir şeydir; oysa gözyaşı, en kırılgan anlarımızda bile bir anlam taşır. Çaresizlik, yardım çağrısı, yas tutma ya da ilişkiyi yeniden onarma ihtiyacı… Gözyaşı, “şu an tek başıma idare edemiyorum” sinyalidir ve karşımızdakinin sorumluluk almasını tetikleyebilir. Bu yüzden gözyaşı sadece duygusal bir boşalma gibi değil, aynı zamanda bağ kurmanın bir yolu olarak da görülebilir. İnsanların birbirine yaklaşmasını sağlayan şey her zaman sözler değildir; bazen bedenin sessiz dili, yardımın kapısını aralar.

“Duygu” ile “uyum” aynı yerde mi?

Gülme, gülümseme ve gözyaşı, farklı duygu renkleri gibi dursa da aynı temel ihtiyacı karşılıyor olabilir: İnsan sosyal bir varlık olduğu için, iç dünyamızın işaretlerini dışarıda anlaşılır kılmak zorundayız. Evrimsel bakışa yakın bir okumayla düşünüldüğünde, bu tepkiler tek tek “rastgele” değil; topluluk içinde etkileşimi düzenleyen pratik sinyaller gibi işlev kazanmış olabilir. Sonuçta duygularımız, sadece hissettiğimiz için değil, aynı zamanda anlaşılmak ve birlikte hareket etmek için var olan bir köprü kuruyor.

Bir dahaki sefer gülümsemeyi ya da gülmeyi “anlık bir mod” sanmak yerine, onun bir iletişim hamlesi olabileceğini hatırlamak iyi gelebilir. Çünkü duyguların kökü, çoğu zaman bizi yalnız hissettirmeyen bir ritme dayanır: İnsan, başkalarıyla birlikte yaşamayı öğrenirken, hislerinin de bir anlamı olduğunu keşfeder.

Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Nöroloji Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hüseyin Per, 2 binde 1’den daha az görülen hastalıkların “nadir hastalık” olarak tanımlandığını hatırlattı. Per, bu tür hastalıkların özellikle çocuklarda görülmesinin altını çizdi.

Dünyada yaklaşık 200 vaka, Kayseri’de 7 çocuk

Prof. Dr. Hüseyin Per, Tangier hastalığının dünyada yaklaşık 200 civarında vaka bulunduğunu belirtti. Hastalığın “ABCA1” denilen bir gende ortaya çıktığını aktaran Per, Japonya’da daha fazla görüldüğünü de söyledi.

Per, hastalığın 1600’lü yıllarda adından söz edilebilen bir tablo olduğunu ancak vaka bildiriminin 1960’lı yıllarda yapıldığını kaydetti. Türkiye’de ise nadir hastalık tanısı almış kişi sayısının 6-7 milyon bandında seyrettiğini ifade etti.

Nadir hastalıklara dair istatistiklere de değinen Per, dünyada yaklaşık 350 milyon kişinin bu tür hastalıklarla mücadele ettiğini söyledi. Per, bu grupta hastaların yüzde 50’sinin çocuklardan oluştuğunu vurguladı.

Topuk taraması ve genetik çalışma süreci

Erciyes Üniversitesi’ndeki süreçte, hastalıkların erken fark edilmesi için topuk taramasının önemine dikkat çekildi. Prof. Dr. Hüseyin Per, “Topuk taramasıyla pek çok hastalığa tanı koyuyoruz ve tedavi sürecinde çok iyi şeyler yapılıyor. Zeka özürlülüğü, yürüme ya da nörolojik bozuklukları engellemiş oluyoruz” dedi.

Tangier hastalığında ise önce klinik bulgular üzerinden değerlendirme yapıldığı belirtildi. İlk başvuruda, yürümede zorluk ve ağrı şikâyetiyle gelen bir kız çocuğunun Tangier hastalığı şüphesiyle incelendiğini söyleyen Per, aile taramasının ardından daha fazla vakanın ortaya çıktığını ifade etti.

Per, ERÜ Tıp Fakültesine gelen ilk vakanın, ailesinin yürümede zorluk ve ağrı şikâyetiyle başvurmasıyla gündeme geldiğini bildirdi. Araştırmaların ve genetik çalışmaların sonucunda çocukta Tangier hastalığını tespit ettiklerini belirten Per, 2014’te bu çalışmayı yayımladıklarını söyledi.

Daha sonra doktor Selcan Öztürk ile metabolizma, genetik ve çocuk nörolojideki diğer hekimlerce ailenin tarandığını aktaran Per, 6 vaka daha bulunduğunu ifade etti. Bu vakalara ilişkin çalışmanın da 2025 yılında “Journal of Pediatric Endocrinology and Metabolism” dergisinde yayımlandığını dile getirdi.

Bademcik rengi ve HDL düşüklüğüyle tanı

Prof. Dr. Hüseyin Per, hastalığın ilk bulgusunun tonsillerin (bademcik) “portakal rengi” görüntüsüyle ortaya çıkabildiğini söyledi. Daha ileri yaşlarda dalak büyümesine gidebileceğine işaret eden Per, tanıda “iyi kolesterol” olarak bilinen HDL kolesterolün düşüklüğünün belirleyici olduğunu kaydetti.

İlk gelen hastaya bademcik ameliyatı yapıldığı için sarı ve turuncu renk bulgusunun o aşamada görülmediğini söyleyen Per, hastanın yürüme güçlüğü nedeniyle başvurduklarını aktardı. Ardından 5-6 yaşlarındaki kuzenin de eklemlerinde ve kemiklerinde ağrı şikâyetiyle yeniden aynı tabloyla klinik sürece dahil olduğunu belirtti.

Per, bu hastalığın nadir hastalıklar içinde bile “ender-i nadirat” olarak değerlendirildiğini vurguladı. Tangier tanısı konan kişilerin kalp hastalıkları yönünden takip edilmesi gerektiğini de söyleyen Per, “Şimdilik bu hastalığa yönelik belirgin bir ilaç tedavisi yok” ifadelerini kullandı.

Prof. Dr. Hüseyin Per, aileyi taradıktan sonra diğer vakalarla birlikte toplam 7 vaka bildirdiklerini ve literatüre katkı sunduklarını aktarırken, özellikle akraba evliliğinin fazla olmasının vaka sayısını etkileyebildiğine dikkat çekti. Per, tespit ettikleri vakalarda da akraba evliliğine rastlandığını ve ailede genç yaşta kalp ölümlerinin bulunduğunu belirtti.

Nadir hastalıklarla mücadele eden ailelerin hem hastalığın etkileri hem de ekonomik yükle birlikte zorlandığını dile getiren Per, bu konuda sağlık yöneticileri ve ilaç firmalarının ortak çözümler geliştirmesi gerektiğini sözlerine ekledi.

İstanbul’dan 26 Ocak’ta yola çıkan ekip, 60 saatlik yolculuğun ardından Antarktika’ya ulaştı. Bilim heyeti, burada 37 gün boyunca farklı disiplinlerde çalışmalara odaklandı.

37 günlük çalışma tamamlandı

Antarktika’daki çalışmaların ardından bilim insanları yurda döndü. Ekip, Türkiye’nin sınırları dışında kurulan ilk istasyonlarından biri olan sabit Küresel Konumlama Uydu Sistemi (GNSS) istasyonunda bakım ve veri toplama faaliyetlerini tamamladı.

Sefer kapsamında iklimden yer bilimlerine kadar uzanan geniş bir araştırma alanında veriler üretildi. Çalışmalar; iklim değişikliği, buzul ve atmosfer dinamikleri, jeodinamik hareketlilik, deniz tabanı haritalama ve oşinografik özellikler gibi fiziksel ve jeofizik süreçleri anlamaya yönelik olarak planlandı.

İklim, deniz tabanı ve yakın uzay verileri

Türk bilim insanları, yakın uzay ve kozmik radyasyon ölçümleri gibi başlıklarda da çalışmalar yürüttü. Ekip, Antarktika’nın aşırı koşullarında elde edilecek gözlem ve ölçümlerin; küresel ölçekte bilimsel sorulara katkı sunmasını hedefledi.

Seferin bir diğer ayağında biyolojik çeşitlilik ve ekosistemlere yönelik araştırmalar yer aldı. Göl ve deniz ekosistemleri, mikrobiyal ve fitoplankton biyoçeşitliliği ile kirleticilerin dağılımı gibi konular araştırıldı. Ayrıca paleoklimatoloji çalışmaları da yapılarak geçmiş iklimlere dair bulguların izlenmesine destek verildi.

Ekstrem koşullarda tıbbi planlama ile biyoteknoloji ve yeni antiviral ilaç adaylarının geliştirilmesine yönelik incelemeler de sefer kapsamına dahil edildi. Böylece Antarktika’daki araştırmaların yalnızca yer ve çevre bilimleriyle sınırlı kalmadığı, sağlık ve biyoteknoloji boyutunun da ele alındığı görüldü.

Kalıcı üs ve “Danışman Ülke” hedefi

Bakan Mehmet Fatih Kacır, seferle ilgili açıklamasında, Cumhurbaşkanımızın himayelerinde TÜBİTAK Kutup Araştırmaları Enstitümüzün koordinasyonunda yürütülen kutup araştırma seferleriyle ülkenin bilimsel kapasitesinin artırılacağını vurguladı. “Ülkemizin bilimsel kapasitesini artırmaya, insanlığın karşı karşıya olduğu küresel sorunlara çözüm önerileri sunmaya devam edeceğiz” ifadelerini kullandı.

Kacır’ın açıklamasında yer alan hedeflerden biri de Antarktika’da kalıcı Türk Bilim Araştırma Üssü kurmak oldu. Ayrıca Antarktika Anlaşmalar Sistemi içerisinde “Danışman Ülke” statüsü elde etmeye yönelik çalışmalara devam edileceği belirtildi.